Tuman ka budlay kag delikado ang palangabuhian nga “pagraha” ukon pagkuha sang kahoy panggatong para ibaligya. Sa pihak sini, amo lamang ini ang palangabuhian sang madamo nga tumandok nga Manobo nga ginpalayas sang militar sa ila nga mga komunidad sa Surigao del Sur halin 2019. Indi sila makabalik sa ila dutang palanubli-on, nga okupado sang militar kag gin-agaw sang mga kumpanya sang dalagko nga pagmina kag komersyal nga plantasyon.

Sa pagraha, gina-utod ang kahoy nga pagahimuon nga panggatong gamit ang chainsaw. Ginahakot ini papuli sa mga balay kon sa diin ini pagabis-akon kag ginahantal. Sa paghakot, ilabi na kon malayo sa patag, kinahanglan ini nga paligiron (bardown) sa banglid kag pas-anon (bar-up) kon wala sang karabaw nga magamit sa transportasyon.

“Delikado na, tuman pa ka kulang ang kita,” suno kay Anie, isa ka Manobo nga nagapangabuhi sa pagraha. Nahitabo na nga naligiran sang dako nga bato si Anie samtang nagapanaog padulong sa nahamtangan sang mga ginapaligid niya nga kahoy. Pila ka higayon na siya nga nagaligid-ligid paubos. Isa ka higayon napilasan siya sa ulo kag halos malipongan.

Sa pagbis-ak sang kahoy, kinahanglan nila nga sundon ang istandard nga 22 purgada ang kalabaon kag takus sang kahon-puspuro sa kada liak. Ginahigtan ang mga ini sang tag-lima kag tingbon asta maglab-ot sa 50 ka bugkos nga katumbas sa ginatawag nila nga isa ka “payl.” Ginabaligya nila ang isa ka payl sa bili nga ₱100-₱300, depende sa klase sang kahoy. Pinakamahal ang kahoy nga Kulipapa ukon Dangula.

Ginabakal sang komersyante sa bili nga ₱6/bugkos ang panggatong nga Kulipapa kag ginabaligya ini sa presyo nga ₱12/bugkos sa mga konsyumer. Sabat sang tigraha ang ₱500 nga arkila sang chainsaw, tatlo ka litro nga gasolina, isa ka botelya sang guide bar oil kag 2T oil, kag isa ka kilo nga “tiebox” (panghigot nga straw sang tubtob 40 payl). Sa kantidad nga ini, makahimo ang mga manugraha sang 48 ka utod sang mga troso nga may 10 ka purgada nga dayametro.

Suno kay Anie, 10 ang myembro sang ila nga pamilya kag lima diri ang naga-eskwela. Ang makita niya nga ₱3,000 kada semana ang tuman ka kulang para sa ila nga kinahanglanon. Bugas pa lang, indi na ini maka-igo. Yara sa tatlo ka gantang (1 gantang=2.5 kilo) kada adlaw ang makonsumo nila nga pamilya, sa bili nga ₱145/gantang ukon ₱435/adlaw.

Pareho ni Anie, madamo sang Manobo, ilabi na ang mga tigulang, ang lubos nga nagahandum nga makabalik sa ila gindak-an nga komunidad kon sa diin libre sila nga makapulos sa bugay sang kapalibutan. Didto, may mga pagkaon nga indi nila kinahanglan baklon. Hilway sila makatanom sang pangkonsumo kag pangmalawigon nga mga tanom para sa palangabuhian. Sa ginahamtangan nila subong, tanan nga pagkaon ang ginabakal sa tuman ka taas nga presyo. Wala sila sang may nabaton nga suporta halin sa ano man nga ahensya sang reaksyunaryo nga gubyerno. Sila ang mga wala duta nga matalauma, nga napwersa nga magsulod sa kasubong nga trabaho pareho sang pagraha kag iban pa nga gagmay nga palangitan-an.