Sayop nga hul-os nga ginsasala han Department of Agriculture (DA)-Region 8 an susrunod nga bagyo ha pagbagsak han produksyon han humay ha rehiyon hadton urhi nga kwarter han 2025. Lugod, prinsipal nga dara ini han kawaray hin kalugaringon nga tuna han mga parag-uma, nga nagigin hinungdan agud tiyupion hira han mga agaron maytuna, negosyante ngan burukrata.

Gin-amin han DA-Region 8 nga binagsak an produksyon han humay ha prubinsya han Leyte, prinsipal nga prodyuser ha rehiyon, tikang ha 4.7 metriko tonelada (MT) ngadto ha 4.06 MT. An ungod, haros duha kadekada na nga nabagsak an produksyon han humay ha rehiyon, antes pa manlasurbo an tikagrabe nga bagyo ha nakalabay nga tuig. Hadton 2008 pa urhi nga nahilista an masobra usa kamilyon MT nga produksyon han humay, pinakahitaas tikang 1986. Kundi hadton 2024, aada ha masobra 827,000 MT la an naprodyus nga humay, 20% nga mas himubo tanding hadton 2008. An 8.2 MT nga bugas nga nahimo hadton 2024 kulang kaupay kun itatanding ha 12 MT nga bugas nga kinahanglan han 1.5 kamilyon nga panimalay ha rehiyon (ha konserbatibo nga pagtantiya nga 1.5 kilos nga konsumo kada adlaw han usa kapamilya).

Bisan kun diri madidiwara an epekto han climate change ha agrikultura, an tikabagsak nga produksyon han humay mas maeeksplikar han kawaray hin kalugaringon nga tuna han mga parag-uma. Ha Eastern Visayas, siyam ha kada 10 nga parag-uma an waray kalugaringon nga tuna. Kadak-an han tuna pananag-iya han mga agaron maytuna ngan korporasyon nga gin-aalutaga an 67% han agrikultural nga tuna ha rehiyon ha produksyon han cash crop sugad han lubi ngan abaka, imbis nga ha humay ngan iba pa nga pagkaon nga pankonsumo.

Klaro nga nakatadong ha eksport ngan diri ha lokal nga konsumo an sektor han agrikultura. Ngani, mas natikahaligot ngan natikaguti an mga umhanan para ha pagkaon diin hadton 1991-2012, linuros hin 3.4% an ihap han mga umhanan ngan hinaligot liwat hin 44%. Aada la ha 23.6% han kabug-usa nga kahiluagon han umhanan o 107,184 kaektarya an nakaalutaga ha pagtanum han humay.

An paghaligot han mga katunaan para ha produksyon han pagkaon ginpapagrabe pa han atrasado nga sistema han pagtanum. Haros katunga han ngatanan nga tanuman han humay ha Eastern Visayas nakasarig la ha tubig-uran. Ha sakob hin usa kadekada (2014-2024), hiniluag la hin 1,023 kaektarya an mga tuna nga nakatatagamtam han serbisyo nga patubig sugad han irigasyon. Monopolisado han pipira nga agaron maytuna ngan komersyante an pipira nga traktor, harvester tresher, ngan molinuhan, agud mapaplete ini ha mapan-usura nga interes.

An mga parag-uma nga kulang o waray tuna naoobliga nga magin saop para ha agaron maytuna, ngan nagbabayad hin plete ha tuna ha grabe kamatiyupion nga kaayusan. Ha Leyte, samwak an sistema nga abang o “fixed rent” diin otomatiko nga ginkukuha han agaron maytuna an 25% tubtub 48% han neto nga ani, bisan kun waray naman la hiya magbalhas o mag-amot bisan usa kapiso nga gastos ha produksyon. Bisan kun ginlasurbo han kalamidad o magkasakit an parag-uma, gin-oobliga pa gihpon hiya nga magbayad hin plete. Kun diri man, magigin utang ini nga kinahanglan niya baydan ha masunod nga kat-ani. Waray naman malalauman nga ayuda o kumpensasyon an magsasaka tikang ha gubyerno, nga tubtub libre nga gahi lan an akos ighatag.

Bisan kun mahipatuman han DAR-Region 8 an suhestyon hini nga mga pasilidad para ha cold storage ngan pagpapamara, “smart irrigation,” ngan mga “greenhouse,” diri hini mababaliskad an konsentrasyon han tuna ha pipira ngan ang kadungan nga atrasado nga palisiya nga pan-ekonomiya han rehimen Marcos ha agrikultura. Ginpapatuman han rehimen ngan han DA an buwa nga reporma ha tuna, samtang gintatadong an sektor ha pag-eksport han barato nga cash crop imbes nga ha pagseguro han seguridad ha pagkaon. Samtang ginpapasibay-an an mga parag-uma han humay, napaling an DA ha importasyon han bugas agud solbaron an kawaray suplay han bugas ngan nahuthot hin kikbak tikang ha mga importer. An mga kalamidad sugad han pagbagyo ngan pagbaha nagpapagrabe la ha kakurian nga nahiaaguman han mga parag-uma ngan han hiluag nga katawhan.

Klaro nga pinaagi la han pagbungkag ha monopolyo ha tuna, ngan libre nga distribusyon hini ha mga parag-uma ngan nasyunalisasyon hini makakab-ot han Pilipinas an usa nga tinuod nga seguridad ha pagkaon. Ini an katuyuanan han agraryo nga rebolusyon nga yawe nga komponahe han demokratiko nga rebolusyon han katawhan nga ginpapasulong han Partido, Bagong Hukbong Bayan, ngan han nasyunal nga nagkakaurusa nga prente.