Sang sini lang, nagbaskog ang panawagan kag reklamo sang mga plantadores sa Negros sa Sugar Regulatory Administration (SRA) nga imbestigahan ang madasig nga pagsarurot sang presyo sang kalamay halin sa P2,980.88 kada sako sa pag-abre sang galing sang Septyembre pakadto sa ₱2,450 sa sini nga Disyembre. Ang ini nga problema sa pagbagsak sang presyo pabalik-balik nga problema kada tuig sang tiggaling. Tungod sa grabe nga implasyon, ang gasto sa pagprodyuser sang kalamay kada sako naglab-ot na sa ₱2,400.

Palamangkutanon sang mga plantadores ngaa padayon ang pagnubo sang millgate price sa kalamay samtang ang domestic price sa merkado nagapabilin nga estable kag mataas. Suno sa SRA wala man sang pagdagsa sang suplay sa merkado kag ginpauntat naman sini ang pag-import sang kalamay tubtob sa sunod nga tuig.

Magluwas sa pagnubo sa presyo sang kalamay, gin-igo pa gid ang mga plantador sang manubo nga purisa humalin pa sa bulan sang Oktobre. Halos nagapamordoy kag indi na sila makabawi. Ang Department of Agriculture (DA) kag SRA napaslawan sa pagpaathag kon ano ang rason sang pagnubo sang presyo sang kalamay. Mismo ang SRA naghambal nga wala sila sang kontrol sa presyo kay ang merkado pribado ukon ginakontrolar sang mga dalagko nga kumprador burgesya (DKB) nga mga traders.

Ang papel sang SRA amo ang tawo-tawo na lang kag wala sang pulos kundi ang pagtabon kag pagsunod sa mando sang dalagku kumprador burgesya (DKB) kag mga dalagku nga mga international kag local sugar traders. Bisan pa nga ang mandato sini amo ang magdumala kag dampigan ang interes sang pumuluyo nga nagasandig industriya sang kalamay, sa isa ka neoliberal nga ekonomiya wala na ini sang papel kundi bilang istampa sang mga nagahari nga sahi.

Tungod sa pagpatuman sang neoliberal nga patakaran sang imperyalismo sa pungsod, ginkakas na ang kontrol sang estado sa pagtalana sang presyo sang mga produkto sa merkado, taripa lakip na diri ang presyo sang kalamay. Yara na sa kamot sang mga traders nga mga DKB ang pagtalana sang presyo santo sa ila gusto paagi sa manipulasyon agud makahugakom sang higante nga ganansya.

Sa sini nga kahimtangan, makaluluoy ang mga nagatanum sang tubo tungod sila ang nagpangabudlay, naggasto halin sa pagtanum, pagpatubo, pagtapas tubtob sa pagpasulod sa sentral. Apang kon mapasulod na sa sentral ang tubo yara na sa mga sentral ang kontrol pati na ang pagbaligya sa mga traders. Sa sini nga pamaagi bulnerable sa manipulasyon sa mga plantador tungod ang sentral kag mga traders na ang nagadikta sa presyo.

Sa subong, ang rehimen US Marcos II nga ido-ido sang imperyalismo amo ang responsable kag nagatamasa sa manipulasyon sa presyo sang kalamay. Gingamit sini ang poder sa gobyerno agud pamanggaron ang pamilya Marcos nga isa sa pinakadako nga traders sang kalamay, bugas kag iban pa nga produkto. Sila kag iya mga kahimbon nga mga DKB amo karon ang nagakontrol sa importasyon sang tanan nga mga agrikultural nga produkto.

Ang sistema sa monopolyo sa pagbaligya sang kalamay amat-amat nga ginadesenyo ni Marcos Jr pareho sadto sa panahon sang iya anay amay nga diktador nga si Marcos Sr. Paagi sa pagtukod ni Marcos Sr sang PHILSUCOM (Philippine Sugar Commission) kag NASUTRA (National Sugar Trading Administration) upod sa iya dummy nga si Roberto S. Benedicto ila ginmonopolyo ang kontrol sa baligyaanay sang kalamay. Nagtuga ini sang grabe nga krisis sa industriya sang kalamay ilabi na gid sadtong 1980 nga nahitabo ang grabe kagutoman sang minilyon nga Negrosanon tungod sa pagbagsak sang industriya sang kalamay.

Sa subong, nabutang sa katalagman ang kabuhi kag palangabuhi-an sang mga pumuluyong Negrosanon ilabi na ang direkta nga nagapangabuhi sa sining industriya nga 380,000 ka mga mamumugon sa kampo, 18,000 ka mga mamumugon sa sentral kag 80% nga magagmay nga plantador nga mga ARB. Kon indi makabawi ang presyo mabuhian sang mga ARB ang ila ginhimakasan nga kadutaan kag mabalik ini liwat sa kamot sang mga DKB-AMD, pati na sa mga dumuluong.

Bangud sini, ginahangkat sang National Democratic Front (NDF)-Negros ang tanan nga mga agrarian reform benificiaries (ARB’s), mamumugon kag mangunguma upod sa iban nga mga demokratikong sektor nga indi na magpangduha-duha nga hugpungon ang ila bilog nga hanay nga maglunsar sang lain-lain nga porma sang paghimakas agud depensahan ang ila kabuhi kag palangabuhian batok sa tiraniko, tuta kag paantus nga rehimen. Ang miserable nga kahimtangan subong amo ang magpanday sa mga pigos kag ginahimuslan nga atubangon ang kabudlayan kag sakripisyo agud maangkon ang matuod nga reporma sa duta kag pungsodnon nga industriyalisasyon.

Dugang nga ginapanawagan ang mga asyendero, dalagku nga planters kag mga pederasyon nga maghatag sang makatarunganon nga sweldo kag benipisyo sa ila mga mamumugon para makahatag alibyo sa ila kahimtangan sa pangabuhi ilabe na sa nagalala nga krisis sa ekonomiya.

Subongman, ang pagpakigbahin kag pagsuporta sa armadong paghimakas amo lamang ang lubos nga makahilway sa ila sa sining mapiguson kag mahimuslanon nga kahimtangan kag magahatag sa ila sang kinamatarung nga magdesisyon sang ila kabuhi kag buasdamlag.