Tatta a Bulan ti Mannalon, padpadayawan ti Pambansang Katipunan ng Magbubukid—National Democratic Front of the Philippines—Ilocos ti intero a dasig ti mannalon a Pilipino a mangitagtag-ay iti bandera ti istorikal a rebbengen da kas kangrunaan a pwersa iti demokratiko a rebolusyon ti umili. Ti deka-dekada a pannakidangadang da laban iti pyudalismo, burukrata kapitalismo ken imperyalismo ket pakaadawan ti napapateg nga adal iti ad-adda pay a panangpabaknang ti praktika ti rebolusyonaryo a dangadang ti umili a Pilipino.

Ti rebolusyonaryo a pakasaritaan ti Ilocos ket narimat a pakasaritaan ti naindaklan a dangadang ti mannalon. Nagrukwas da laban iti monopolyo ti tabako ken basi ti kolonyalista nga Espanya iti Umuna a Rebolusyon a Pilipino ken itultuloy da ti panaglaban iti malapyudal ken malakolonyal nga urnos ti gimong iti agdama a baro a demokratiko a rebolusyon. Ti panagabante ti naindaklan a dangadang da ket nagbuwisan ti dara ken biag ti saan a manmano a Nalabbaga a mannakigubat, dagiti kadre ti Partido, rebolusyonaryo ken dagiti lider-masa, a ti kaadwan ket nagtaud iti dasig ti mannalon. Naglasat daytoy iti adu a karit, kangrunaan dagiti kampanya a panagrebbek dagiti nagari a rehimen, kabilang dagiti panagsiyasi ken panagsanud gapu kadagiti pang-uneg a kamali, ngem iti kabuklan ket immabante daytoy ken nakaibingay iti panangitandudo ti demokratiko a rebolusyon iti intero a pagilyan iti nasurok liman a dekada.

Naiyaplag ti tignay mannalon iti Ilocos iti panawen a nasallukoban ti pagilyan iti pasista a diktadura ti US-Marcos iti panangiyatnag daytoy ti Martial Law manipud nasapa a paset ti 1970s. Nagari iti rehiyon dagiti warlord ni Marcos a despotiko nga apo’t daga ken dadakkel a burges kumprador, a mangrangranggas kadagiti mannalon tapno ipataw ti nangato nga abang ti daga, usura ken barat a presyo ti tabako.

Iti maysa a naparang a timpuyog ket umuna nga inlaban ti mannalon ti panagpababa iti abang ti daga ken interes iti pautang dagiti apo’t daga ken usurero, iti tulong ti progresibo a padi a ni Fr. Zacharias Agatep. Dagus a pinawilan daytoy ti pasista a rehimen. Gapu iti kinarigat ti naparang a tignay a labanan ti naranggas a panagipawil ti kabusor, adu a mannalon ti nangngeddeng nga agiggem ti armas ken nabukel ti maysa a platun ti NPA iti Ilocos Sur. Dagiti progresibo a kameng ti naparang a timpuyog ti mannalon ket nagkameng iti rebolusyonaryo nga organisasyon ti mannalon—a nagbalin a base a masa iti panangiyaplag ti sona a gerilya ti Ilocos agingga kadagiti maudi a tawen ti dekada 1970.

Dimteng ti dekada 80 ket nagtuloy ti panagpigsa ti armado a dangadang iti rehiyon. Daytoy ket gapu iti agtultuloy a naanep a panagriing, panagorganisa ken panagpatignay iti masa a mannalon seknan iti parikut iti daga ken pyudal a panaggundaway. Ngem manipud 1984, ti kamali a linya ti adelantado nga insureksyon ken adbenturismo a militar a simmaknap iti intero a pagilyan ket simmarut iti Ilocos.

Iti panangisayangkat ti Partido iti Maikadwa a Naindaklan a Tignay Panagilinteg, balbaliw a napasingkedan ti pakaseknan ti daga kas sentral a pakaseknan iti dangadang ti masa ken gubat ti umili. Nasublian ti panagbukel ken panagpapigsa ti bugas a rebolusyonaryo nga organisasyon ti masa. Dakkel ti pinapel dagiti kabataan-estudyante manipud kadagiti sentro nga ili ti Ilocos ken kasyudadan a simmungbat iti awag ti Partido a sumampa iti hukbo ti umili ken tumulong iti panangitandudo iti tignay panagilinteg iti kaaw-awayan,

Bunga daytoy ket balbaliw a naiyabante ti anti-pyudal a kampanya. Nakapagbreytru iti panangipangato ti sweldo dagiti mangmangged-talon ken balbaliw a naiyabante ti dangadang a kontra-usura ken panangibaba iti abang ti daga. Nailaban ti land tenural rights ken nasupyat ti kanselasyon ng CLT. Nakaani ti balligi ti mannalon ditoy kas manipud 50-50 a bingayan ket nagbalin a 75-25 pabor iti mannalon kadagiti ili a nakaisayangkatan ti dangadang ken dagiti panangipababa iti interes ti pautang agingga iti panangwaswas kadagiti utang ti mannalon a napatawan ti nadadagsen a kundisyon. Iti tukad-rehiyon a dangadang iti panangipangato ti presyo ti tabako ket makagungun-od uray bassit a kongkreto a benepisyo ditoy. Pinapigsa ti mannalon iti Ilocos ti panangibunannag iti korapsyon iti excise tax ti tabako, a simmaknap ken limmatak iti nailyan a tukad a nagalimpatok iti panangpadisi ken Presidente Joseph Estrada.

Insayangkat met dagiti mannalon dagiti naballigi a tukad-munisipal a tignay para iti serbisyo iti panagtalon ken panggimong kas ti panangisimpa ti NIA kadagiti irigasyon, konstruksyon ti farm-to-market road, serbisyo iti salun-at, potable water system ken epektibo a flood control. Kadagiti nadur-as a rebolusyonaryo nga organisasyon ket naipatungpal dagiti kooperasyon iti pagtatalonan kas ti ammoyo, panagurnong ken dagiti sosyo-ekonomiko a proyekto. Kagiddan dagitoy a panaglaban ket nakipaset met dagiti mannalon iti Ilocos kadagiti tignay laban iti black sand mining ken dadakkel a panagminas iti kabanbantayan, kasta met ti panagsupyat iti pulitikal a dinastiya. Immirteng ti militarisasyon tapno lapdan ti dangadang ti masa, ngem ad-adda a ngimmato ti militansya dagiti mannalon ken inyabante da ti kampanya iti panagpadisi kadagiti nakadeploy a militar kadagiti komunidad.

Ti panagisayangkat ti agraryo a rebolusyon (agreb) ket nagbalin nga epektibo iti pannakibinnadang ti armado a dangadang. Inpatungpal ti Nalabbaga a hukbo ti trabaho iti panangnyutralisa kadagiti natatangken nga apo’t daga ken komersyante-usurero ken panagdusa iti despotiko a nagaramat ti militar iti panagranggas iti mannalon. Dinusa da dagiti ahente a paniktik ken nagisayangkat da kadagiti taktikal na opensiba laban kadagiti tropa ti Philippine Army ken PNP, kasta met ti panangpukaw kadagiti kriminal ken dakes nga elemento iti baryo. Dakkel met ti naitulong ti hukbo ti umili iti panangrisut kadagiti tumataud a kontradiksyon iti intar dagiti mannalon. Iti kasta ket ad-adda nga immirut ti panagkaykaysa da ken napapigsa ti suporta da iti armado a dangadang. Tapno manayunan ti pwersa a pangdepensa ket intakder dagiti mannalon dagiti yunit ti Milisyang Bayan. Dimmakkel ti bilang dagiti nagkameng iti NPA. Napalawa ti erya a tigtignayan ti hukbo a nakaisayangkatan ti agreb.

Signipikante ti nagun-od tayon a balligi iti panangiyabante ti agreb ken gubat ti umili iti Ilocos. Ngem nalawa pay dagiti kaaw-awayan, kabanbantayan, dagiti kapatagan ken sentro ti il-ili a kasapulan tayo a danuen. Adu pay a mannalon ti riingen, organisaen ken patignayen tayo tapno agbenepisyo met iti agreb.

Agingga a saan a naipagballigi ti demokratiko a rebolusyon ti umili, agtalinaed a bulok ti sistema iti kagimongan a pagar-arian ti sumagmamano. Manon a dekada ti napalabas, manipud iti panawen ti rehimen Marcos Sr agingga iti agdama a rehimen Marcos Jr ket iggem pay laeng dagiti pareho a dinastiya a warlord nga apo’t daga ken dadakkel a burges kumprador ti turay, daga, negosyo ken kinabaknang iti rehiyon. Kumarkaro ti parikut iti daga iti panag-agaw iti daga a taltalonen ken pagbiagan da iti patakaran a panagsukat ti usar ti daga. Kumarkaro met ti panangidadanes kadagiti mannalon a katutubo iti panagrabsut iti ansestral a teritoryo da kadagiti proyekto a pang-enerhiya ken turismo.

Agtultuloy a bumagbagsak ti ani ken sapul da gapu iti usura, kumarkaro a porma dagiti paaggundaway iti linnakuan gapu iti liberalisasyon ti agrikultura, kinaawan suporta ti rehimen iti mannalon iti panawen dagiti kalamidad, ken korapsyon iti pondo a pang-subsidyo ken serbisyo iti produksyon.

Babaen ti Anti-Terror Law ken NTF-Elcac, ad-adda pay a pakpakaruen ti rehimen Marcos Jr ti kampanya a panagrebbek ken panagipawil iti rebolusyonaryo ken demokratiko a tignay ti umili, ken kaadwan latta a mapakpakarwan iti Ilocos ket dagiti mannalon. Iti sango daytoy ket agtultuloy latta a makidangdangadang ti mannalon iti Ilocos. Kaniwas daytoy iti ipaspasaw ti rehimen a narebbeken ti rebolusyonaryo nga armado a tignay ken base a masa daytoy iti rehiyon. Ti hukbo ti umili ken mannalon ket nairut latta nga agbinbinnadang iti panagrekober ken panagpalawa kadagiti rebolusyonaryo a base a masa ken agiyab-abante iti agraryo a rebolusyon.

Adawen ken pangiggeman tayo dagiti napateg nga adal iti dangadang ti mannalon nga Ilokano para iti ad-adda pay a panagabante agingga a magun-od ti balligi. Ti kangrunaan nga adal ditoy ket ti panangiggem iti prinsipyo ti nasayaat nga integrasyon ti tallo a ramen ti demokratiko a rebolusyon ti umili—ti armado a dangadang, agraryo a rebolusyon ken panagbukel ti base.

Umuna ket ti panangiggem iti anti-pyudal a linya kas sentro a pakaseknan iti dangadang iti kaaw-awayan. Naipundar ti rebolusyonaryo a tignay ti mannalon ken umili ti Ilocos gapu iti panagraira ken panaglaban iti monopolyo iti daga ken pyudal a panaggundaway.

Maikadwa, malabanan laeng ti pyudal a panaggundaway babaen ti armado a dangadang gapu ta ti agar-ari a dasig ket agar-aramat ti armado a pwersa ti estado iti panangsalaknib iti interes da. Iti sabali a bangir, ti agraryo a rebolusyon ti sentro a basaran ti armado a dangadang.

Maikatlo, iti pangiyabante iti agreb ken armado a dangadang, kasapulan ti rebolusyonaryo a timpuyog ti mannalon a bugas ti dangadang ti mannalon. Daytoy met laeng ti bubon ti hukbo ti umili ken kabinnadang da iti panangiyabante iti armado a dangadang. Nu umab-abante ti agreb ken agbenbenepisyo ti mannalon ditoy, lumawlawa ken umun-uneg ti base a masa ken umab-abante ti armado a dangadang. Rumbeng a rimbawan ti konserbatismo iti panangipangato ken panagpalawa kadagiti rebolusyonaryo nga organisasyon iti intar dagiti agbenbenepisyo a mannalon. Ti kinatibker ti rebolusyonaryo a base ti manglaban iti atake ti kabisor.

Iti kabuklan, iti dinanon a panagdur-as ti panagipatungpal iti minimum a programa iti reporma iti daga iti rehiyon Ilocos, sagsagrapen tatta ti mano pulo a ribo a masa a mannalon ti benepisyo iti pannakaipababa iti abang ti daga, usura ken dagiti serbisyo iti panagtalon. Bassit-bassit man, gapu iti pannakidangadang da ket maingatngato latta ti presyo ti tabako, ken napatpateg ket maibunbunannag ken malablabanan dagiti panaggundaway dagiti kapitalista ken dagiti burukrata iti produskyon ti tabako. Kapapatgan a balligi a nagun-od iti mano a dekada a pannakidangdang da ket ti pannakareppet ti mannalon agturong iti pannakaiyaplag ti gubat ti umili ken pannakabukel ti Nalabbaga a bileg ti mannalon iti Ilocos. Ken anya pay a kampanya a panagrebbek ti ipakat ti kabusor ket saanen a bareng-bareng a marebbek daytoy.

Iti Ilocos, ad-adda pay a lumatlatak ti pagkasapulan ti napingpinget a panangiyabante iti armado a dangadang gapu iti panagtalinaed ti panagari dagiti dinastiya a warlord nga apo’t daga ken dadakkel a burges-kumprador, a pappapigsaen pay ti AFP ken PNP. Daytoy ti nadam-eg a daga tapno ad-adda pay nga umabante ti armado a rebolusyon ti mannalon iti rehiyon. Ken awan sabali a mangituloy iti pakasaritaan ti naindaklan a dangadang ti mannalon nu saan a dagiti agtutubo. Bayat nga itagtag-ay dagiti balligi a nagun-od ket kasapulan a nairut a pangiggeman dagiti adal iti nasurok lima a dekada ti pannakidangadang.