Ginakilala ang Negros bilang sugar bowl sang Pilipinas kag diri nagasandig ang ekonomiya sang isla apang nagaantus ang pumuluyo nga nagasalig sa sini nga industriya.

Isa ka madulom nga paskwa kag bag-ong tuig ang nagahulat sa ila. Wala pa sila makatibawas sa pagkastigo sang sunod-sunod nga kalamidad, sa diin madamo nga kabuhi ang nadula, nagkalawasak ang madamo nga kabalayan kag wala na sang klaro nga palangabuhi-an, ginlampaso naman sila sang isa pa gid ka kalamidad sang paglala sang krisis sang industriya sang kalamay.

Sa mga plantador sang isla, mga 80% sini ginabug-os sang mga small planters kag Agrarian Reform Beneficiaries (ARBs), nga amo ang pinakapatal nga naigo sa grabe nga pagsarurot sa presyo sang kalamay humalin sang Oktobre sa sini nga tuig sa pagbukas sang galing tubtob subong nga naglab-ot nalang sa ₱2,103/50 kilo. Samtang, ang total production cost naga-abot na sa ₱2,400 matag 50 kilo. Tuman ini ka dako nga deperensya sa presyo kon ikumparar sang nagligad nga tuig nga pagbukas sang galing nga ₱2,980.88 matag 50 kilo.

Sa pihak nga bahin, ang presyo sang kalamay sa merkado wala sang pagnubo kag nagapabilin sa average nga ₱75.00-₱95.00 ang matag kilo.

Halos lubong sila sa utang bangod kulang sa kapital kag wala man sang suporta halin sa reaksyonaryong estado para makatibawas sa palangabuhian.

Sa pag-abre sang galing nahalawhaw kag nagpalangluya sila sa tuman ka nubo nga presyo, tuman ka nubo nga puresa (1.0-1.40), manubo nga bug-at kag mataas nga trash sang tonelada sang ila mga tubo nga halos isa ka tuig nila nga ginpatuluan sang balhas. Amo lamang ini unta ang solo nga nabilin nila nga paglaum nga makuhaan sang palangabuhian.

Mismo ang mga dalagko nga mga pederasyon sang mga plantador paagi sa ppila mga pahayag sa media nagbuyagyag nga ang kumbinasyon sang oversupply sang kalamay, mahuyang nga demanda sa merkado, indi regulated nga pag-import sang refined sugar, molasses kag sugar substitutes amo ang kabangdanan sa pagkolaps sang industriya.

Magluwas sa todo-larga nga importasyon sang kalamay lakip na ang mga artificial sweeteners, sa subong nabuyagyag naman ang pagnubo sang bili sang molasses halin ₱17,000 kada tonelada nagligad nga tuig padulong sa 7,000 subong nga tuig tungod man gihapon sa madata nga importasyon. Amo nga para makalikaw sa pagbatikos nagpaguwa sang moratorium sa importasyon ang Sugar Regulatory Administration (SRA).

Suno sa mga plantador, kon indi mapagar ining kahimtangan, ang mapierde nga kita sa kalamay para sa crop year 2025-2026 magaabot sa ₱23.3 bilyon. Amo nga wala-tuo ang gios sang mga dalagko nga plantador kag mismo mga pulitiko sa probinsya tungod magagamay na ang ila pikohon kag palahon nga kita.

Mas makalolooy pa gid ang mga mamumugon sa kampo nga tuman ka miserable ang pangabuhi, kulang ang kita kag indi makalagas sa madasig nga pagsirit sang presyo sang mga balaklon.

Sa sini nga kahimtangan, dapat pasabton ang rehimen US-Marcos Jr. upod sa mga ahensya sang Department of Agriculture (DA) kag SRA sa responsibilidad nga indi pag-proteksyon kag pagwasak sang mga lokal nga industriya batuk sa pagpanalasa sang neoliberal nga patakaran lakip na sa kalamay. Ang iya pagpabor para sa higante nga ganansya sang mga dalagko nga burgesya kumprador nga mga traders, mga lokal kag dumuluong nga mga kapitalistang korporasyon sang mga pagkaon kag softdrinks magatuga sang walay tupong nga kagutom kag kaimolon sang pumuluyo. Ginatuga sini ang kondisyon para sa madali nga paglupok sang bulkan sosyal sa isla sang Negros.

Ang Pambansang Katipunan ng Magbubukid (PKM)-Negros nagapanawagan sa tanan nga mamumugon, mangunguma upod sa tanan nga demokratikong sektor nga kinahanglan dugang nga palaparon ang ila organisasyon masa, maglunsar sang lapnagon nga kampanyang edukasyon, hugton ang paghiliusa kag pamatukan ang lubos nga pagpatuman sang liberalisasyon sa tanan nga produktong agrikultural para depensahan ang palangabuhian. Punggan ang rekonsentrasyon sang mga kadutaan sa kamot sang mga dalagko nga komprador-agalon mayduta kag dumuluong monopolyong kapitalista nga mangin resulta sang pagkawasi sang kadutaan sang mga small planters kag ARBs.

Makigbahin sa armadong paghimakas nga amo ang solo nga solusyon nga makabag-o sang mala-kolonyal kag mala-pyudal nga sistema sang katilingban.