“SONA san na?”, ini ang palamangkutanon sang mga pumuluyo sang Sentral Panay sa mga ginpabugal nga mga proyekto kag kauswagan sa pinakaulihi nga State of the Nation Address (SONA) ni Presidente Bongbong Marcos.

Wala sang makita nga mehura ang mga pumuluyo sa mga gintikal ni Marcos. Tatlo na ka tuig sa pwesto apang ang ginapabugal nga himuon Php20 ang kilo sang bugas nagapabilin lang sa gihapon nga dalamguhanon ilabi na sang mga imol nga naga-agunto sa kamahalon sang presyo sang bugas sa diin nagapabilin sa Php40 ang pinakabarato. Importasyon ang sabat ni Marcos sa reklamo sang pumuluyo sa tuman ka mahal nga mga baraklunon. Sining nagligad nga bulan lang naglobo ang suplay sang imported nga bugas kag nagresulta ini sa pagpabilin sa manubo nga farmgate price sang paray nga amat-amat nga nagapatay sa palangabuhian sang mga mangunguma. Magluwas sa bugas, ginaduso man sang rehimen ang labi pa nga importasyon sang kalamay, ulutanon, isda, karne kag iban pa nga produktong agrikultural bangud waay ini sang kongkreto nga plano agud buligan ang mga mangunguma nga mapataas ang lokal nga produksyon para masustentuhan ang panginahanglanon sang pungsod. Mas importante sa iya ang madawat nga ganansya kag kickback sa mga kontrata sang importasyon kasabwat ang iya mga kroni agud mamintina ang luho sang iya pamilya.

Sa ginpabugal nya nga pagpanagtag sang kadutaan sa mangunguma paagi sa CLOA daw kaangay lang nga insulto sa mga mangunguma kag mga pumuluyong Tumandok nga pwersahan nga ginapalayas sa duta sang ila kamal-aman bangud ginlanggab sang 3rd ID PA ang ila dutang natawhan kag gindeklarar nga army reservation, maluwas pa sa proyekto nga duha ka dalagku nga dam (Jalaur Dam Project kag Pan-ay River Basin Development Project) kag National Greening Program. Indi man mabatyagan sang mga mangunguma ang ayuda sa agrikultura. Sa baylo, naga-agunto ang mangunguma sa tama ka mahal nga farm inputs (binhi, hilo, abono kag iban pa) samtang ginabarat ang ila produkto sa panahon sang tig-alani. Daku ang lugi sang mga mangunguma ilabi pa gid kon maagyan sang kalamidad o pameste ang ila mga pananom. Bangud sini, ang iban nga mga mangunguma nagakalubong sa usura o kon mataas nga interes nga pautang kag haluson na makabayad.

Madamo sang kabataan ilabi na sa mga binukid nga kabaryohanan ang indi makatapos bisan sa elementarya bangud sang problema sa sistema sang edukasyon sa pungsod. Madamo ang nagadrop-out bangud sa nagkalain-lain nga rason: indi masarangan sang ginikanan ang galastuhan sa eskwelahan, malayo ang mga eskwelahan (may mga lugar nga inoras pa ang palanawon sang kabataan antes makaabot sa eskwelahan). Sa iban nga mga kaso naga-untat na lang ang mga bata sa pag-eskwela bangud haluson lang man gani makatigayon sang klase ang ila manunudlo. Nagakatak-an na lang ang mga estudyante bangud maswerte na kon may klase sa duha ka adlaw kada semana. Indi man mabasol ang pila ka manunudlo ilabi na ang ara sa mga maligwin nga baryo nga nagakapilitan nga magpangita sang iban nga palangitan-an bangud tama ka kulang ang ila nga sweldo. May pila ka manunudlo nga naistorya ang NPA Central Panay kag base sa ila panaysayon bangud sa kakulangon sang badyet sa sektor sang edukasyon nagakapilitan sila nga huguton sa ila bulsa ang gastos para sa mga learning materials nga ila ginagamit sa pagtudlo. Madugay na ang panawagan sang mga manunudlo para sa dugang nga sweldo apang sa gihapon nagapabilin nga bungol ang rehimeng US-Marcos II sa ila nga pagbakho.

Madamo kuno sang nahuman nga kalsada apang ang pumuluyo sa binukid nga erya padayon nga naga-antus sa mabudlay nga dalan para sa pagbyahe sang ila mga produkto. Tama ka peligroso ang mga ginpabugal nga farm-to-market roads nga daw kaangay lang sa alagyan sang karbaw ilabi na sa panahon sang tig-ululan.

Ang sektor sang transportasyon padayon man ang singgitan batuk sa makamamatay nga jeepney phase-out. Linibo nga mga drayber ang madulaan sang palangitan-an kon lubos na ini nga ma-implementar. Ini nga tikang indi solusyon sa problema sa trapiko kundi dugang nga solusyon sa paghugakom sang ganansya sang mga ginapaboran nga tagmanupaktura sang modern jeep kag mga dalagku nga negosyante nga magamonopolyo sa mga jeepney fleet. Sa subong pa lang gani, indi na maagwanta ang pag-antus sang mga drayber bangud sa waay untat nga pagsinaka sang presyo sang mga produktong petrolyo. Waay na halos sang kita ang mga drayber nga maipauli sa ila pamilya.

Ang mga livelihood projects asta lang man sa gihapon sa istorya. Madamo sang ginlunsar nga livelihood training kag orientation apang ang ginpromisa nga kapital waay sa gihapon magtupa sa mga benepisyaryo.

Sa pihak sang mga pagbakho kag singgitan sang pumuluyo para sa ayuda sa ginaantus nga kapigaduhon bangud sa kakulangon kag kawawad-on sang bastante nga palangabuhian waay balatyagon nga ginpatay sang rehimeng US-Marcos II ang mga hagna para dugangan ang minimum nga sweldo sang mga mamumugon.

Indi man mabatyagan sang mga pumuluyo ang alibyo sa sektor sang ikaayong-lawas. Nagaginutok ang mga pasyente sa mga pampubliko nga hospital kag halos indi makapahuway mamumugon sa ikaayong-lawas. Madamo sang mga hospital ang kulang sa mga pasilidad kag bangud ginbuhinan ang badyet sang sektor maluya ang hiring sang dugang nga doktor, nars, kag iban pa nga mamumugon sa sektor gani ang subong nga naka-empleyo nagakabanat sa malawig nga duty hours. Ang mga imol nga pasyente labi pa gid nga ginapaantus antes makabenepisyo sa mga ginapabugal nga ayuda sa Philhealth. Bisan ang mga miyembro sang Philhealth gindugangan man ang palas-anon sa pagpataas sang ginasukot sa ila nga premium. Pagsaylo sang “waay magastos nga badyet” ang nangin sabat sang rehimen nga dugang nga nagdingot sang akses sa serbisyo sa ikayong-lawas kag ngbutang sa peligro sa pondo sang pumuluyo nga magamit sa pampulitikal kag indi pang-ikaayong-lawas imbes nga hatagan sang pagtamod ang madugay na nga panawagan sang pumuluyo para sa isa ka sistema sang pagtatap sa ikaayong-lawas sang pumuluyo nga ginapondohan sang estado kag nagaserbe sa tanan nga Pilipino bisan indi miyembro sang Philhealth.

Padayon nga nagalala ang kaimulon sang pumuluyo bangud sa kawawad-on sang duta para sa pagtalauma kag padayon nga pagpanglanggab sang kadutaan agud hatagan ligwa ang mga development projects kag negosyo sang nagaharing sahi, kawawad-on sang palangitan-an, manubo nga sweldo, mahal nga baraklunon kag kakulangon sang serbisyo sosyal. Sa pihak sini militarisasyon ang sabat sang rehimen. Sa kaumhan, waay untat ang focused military operations sa tuyo nga dugmukon ang armado nga rebolusyon kag kuno para magdala sang kalinong kag kauswagan. Apang kabaliskaran ang ginahimo nila sa pumuluyo. Sa tagsa ka may operasyon ang militar nagakatublag ang malinong nga pagpangabuhi kag pagsinarayo sang mga pumuluyo. Nagatuga ini sang kahadlok kag kakugmat ilabi na sa pila ka kaso sa diin ginapunggan ukon ginalimitahan ang pagkadto sang mga pumuluyo sa ila ulumhan gani indi na ma-atender ang ila mga pananom kag kasapatan. May mga kaso man sang pamahog, intimidasyon, hamletting kag blokeyo sa pagkaon. Dugang pa, binilyon nga pondo sang pumuluyo ang ginausikan para sa puno sang korapsyon nga AFP/PNP modernization program. Imbes nga pondohan ang mga basehan nga serbisyo kaangay sang edukasyon, ikaayong-lawas, pabalay kag iban pa, kagamitan kag armas pang-gera ang gina-una sang rehimen.

Kabaliskaran ang ini nga mga tikang sa pahayag ni Marcos nga “Waay na sang mga grupong gerilya”. Sa pagkamatuod, ang kapalpakan mismo sang rehimen sa pagsabat sa mga basehan nga problema sang katilingbang Pilipino ang nagatulod sa madamo nga pumuluyo sa banas sang armadong rebolusyon. Padayon nga nagatuhaw ang mga nagahirinusgan kag isganan nga Pulang hukbo halin sa kubay sang mga mamumugon, mangunguma, kag mga intelektwal.

Sa ubay sang Partido Komunista ng Pilipinas, padayon nga nagahimud-os ang mga kadre kag katapuan sang Partido, mga opisyal at kag hangaway sang BHB upod ang masa sa pagsulong ng kahublagan sa pagpanadlong agud liwat tun-an ang mga inagihan kag kuhaan sang mga mabinulawanon nga leksyon nga magaserbe nga ubay sa liwat nga pagpapagsik kag pagsulong sang armadong paghimakas. Angkon ang malig-on nga panindugan kag determinasyon, indi matay-og sang bisan ano man kapintas nga atake sang kaaway ang diwa sang matuod-tuod nga hukbo sang pumuluyo tubtob sa mahatagan sang katumanan ang madugay na nga handum sang masang pigos kag ginahimuslan nga matuod-tuod nga kalinong, kauswagan kag hustisya.

Sukton ang papet, paantus kag pasistang rehimeng US-Marcos II!

Isulong ang demokratikong rebolusyon sang banwa!