Isip pagpangandam sa eleksyong 2025, gilunsad sa mga demokratikong organisasyon ug partido ang nagkalain-laing kampanya batok sa dinastiyang pangpulitika, ug batok sa hugaw ug bangis nga eleksyon. Ang tumong niini nga mga kampanya mao ang paghiusa sa pinakalapad nga katawhan aron mahimong magmabinantayon sa ilang katungod sa pagboto.

Panaad batok sa dinastiya

Niadtong Oktubre 14, nagtapok ang mga kandidato pagkasenador ug mga representante sa mga partido ilalum sa Koalisyong Makabayan aron mopirma sa usa ka panaad batok sa mga dinastiyang pangpulitika sa Pilipinas nga nagarepresenta sa labing dautang mga burukrata-kapitalista, agalong yutaan ug mga warlord sa nasud. Gihimo nila ang simbolikong pagpirma sa usa ka panagtigum sa Quezon City.

Gipadayag sa Makabayan ang dakung kabalaka sa pagdomina sa mga pulitikanhong dinastiya sa elekyong 2025. “Mga magkapamilya, managsuon, mag-amahan, mag-inahan, ug tibuok mga angkan, naglumba aron mahakop ang mga posisyon ug ibutang ang gahum sa kamot sa pipila lamang ka pamilya,” matud nila. Ginababagan sa maong mga dinastiya ang ordinaryong katawhan nga moapil ug mapili.

Sa usa ka pagtuon sa mga propesor sa Ateneo School of Government niadtong 2019, misaka ang porsyento sa mga “tambok” nga dinastiya o kadtong adunay dungan-dungan nga magkapamilya nga anaa sa poder gikan 19% niadtong 1977 ngadto 29% niadtong 2017. Sa pagtuon, giingon nga niadtong 2001, adunay 1,303 pulitikanhong pamilya nga adunay tig-duha ka myembro nga anaa sa poder, 257 pamilya nga adunay tig-tulo, ug 157 pamilya nga adunay tig-upat o labaw pa. Misaka pa kini niadtong 2019 ngadto 1,548 nga adunay tig-duha, 339 nga adunay tig-tulo ug 217 nga adunay tig-upat o mas taas pa.

Gikontrol na usab sa mga dinastiya ang sistema sa party-list, nga gitakda pinaagi sa reaksyunaryong konstitusyon aron hatagag espasyo ang mga marginalized o walay gahum nga sektor. Sa panukiduki sa Philippine Center for Investigative Journalism niadtong Mayo 2022, dili moubos sa 70 gikan sa 177 party-list nga misalmot sa katapusang eleksyon ang adunay mga nominado nga konektado sa mga pulitikanhong dinastiya ug pamilya.

Sa kasamtangan, dili moubos sa 11 ka myembro gikan sa pamilyang Marcos-Romualdez ang nakalingkod sa poder. Dili usab moubos sa upat gikan sa dinastiyang Duterte. Sa Senado, unom sa 24 ka pwesto ang gikuptan sa mga pulitiko gikan sa tulo ka “tambok” nga dinastiya.

Sa umaabot nga eleksyong 2025, kung modaog ang mga dinastiya sa pulitika, siyam gikan sa 24 ka posisyon (o labaw pa sa 1/3) ang makuha niini nga mga pamilya. Lakip na niini ang tulo ka Tulfo, duha ka Villar, duha ka Cayetano, ug duha ka Estrada/Ejercito.

Supak ang Makabayan niini nga pamaagi. Ang konsentrasyon sa gahum sa kamot sa pipila naghatag og kondisyon alang sa korapsyon. Ang paglingkod ug pagpulipuli sa poder sa magkapamilya nag-alagad lamang sa ilang sigpit nga interes. “Dili negosyong pangpamilya ang serbisyo publiko,” matud nila.

Hugaw ug bangis nga eleksyon

Gipakusog usab sa Kontra Daya ang ilang paningkamot alang sa usa ka limpyo, malinawon ug demokratikong eleksyon atubangan sa nagtunhay nga hugaw, bangis ug kontrolado sa pipila nga sistema ug pagpanglimbong gamit ang de-makinang pagboto. Niadtong Setyembre 30, nagmartsa ang mga myembro niini sa Intramuros, Maynila human ang asembliya.

Ginaduso sa grupo ang pagwagtang sa kasamtangang automated election system ug ilisan kini og hybrid nga sistema aron mabantayan ang boto. Matud nila, ang kolektibong aksyon sa katawhang Pilipino mamahimong magbunga og mahinungdanong kausaban.

Kanhi nang nagpadayag ang grupo og pagduda sa Miru Systems Co. Ltd., nga nakakuha sa kontrata alang sa mga elektronikong makina para sa eleksyon. Naila kini sa malukpanong pagpanglimbong ug palpak nga mga eleksyon sa Iraq, Congo ug Argentina. Sa Congo pa lang, nataho nga 65% sa makina niini ang wala mapusli niadtong adlaw mismo sa eleksyon. Dili layo nga ingon niini usab ang mahitabo sa Pilipinas, sumala pa grupo.

Pinakadakung problema mao ang kawalay transparency o dayag nga pag-ihap sa boto tungod pagahimoon kini sa makina ug dili sa mga tawo. Saad nilang ibutyag ug hagiton ang kasamtangang korap nga sistema sa eleksyon. Ang pagboto usa ka batakang katungod sa katawhan ug kinahanglang paminawon sa estado ang ilang tingog, matud sa grupo.