Sa Bulan sa Mag-uuma, gisaludohan sa rebolusyonaryong kalihukan ang hut-ong mag-uuma, ang higanteng pwersa sa kabukiran nga nang-unang migakos ug nag-asdang sa gubat sa katawhan. Sa lain-laing bahin sa nasud, mga mag-uuma ug lumad ang milangkub sa mayorya sa hukbong bayan. Daghang henerasyon na ang nahimong mga kumander, kadre, manggugubat ug sundalo sa milisyang bayan.

Usa dinhi si Mike. Bata pa lang siya, naila na niya ang Bagong Hukbong Bayan (BHB) gikan sa mga saysay sa iyang lolo. Batan-on na siya dihang personal nga mahimamat ang mga Pulang manggugubat.

Tungod wala naka-eskwela, gikalipay ni Mike ang mga pagtuon sa literasiya ug numerasiya nga ginahatag sa BHB. Dihang nakakuha siya og mga pulitikanhong pagtuon, giimbitahan niya ang mga higala nga makighinabi sa mga kauban. Gustuhon man niyang mosampa sa BHB apan wala pa siya hustong pangidaron.

Usa sa dili niya makalimtang kasinatian ang pagpanghasi kaniya sa mga pasistang sundalo. Usa ka hapon kadto dihang kalit na lamang siyang gibabagan sa mga sundalo samtang mipauli na unta siya gikan sa koprasan. Gipailalum siya sa interogasyon, gihadlok ug gipasanginlang adunay dalang pusil.

Gibuy-an lamang siya dihang miabot ang isang usa ka upisyal sa barangay nga nagsulting sibilyan siya nga nanginabuhi lamang. Dili malimtan ni Mike ang pagpangharas kaniya. Sa iyang pagdisiotso, misampa dayon siya sa BHB.

Sa pagpanaw ni Mike sa ilang baryo, giinitan sa mga sundalo ang iyang pamilya. Giadtoan sa ilang balay ang iyang inahan nga si Gina, gitudlo-tudlo ug gihadlok. Sa pag-atras, nahulog si Gina sa pangpang ug nabalian og bat-ang. Tungod dinhi, pipila ka bulang nakahigda si Gina ug namatay sa wala madugay. Wala naghatag og bayad-danyos ni nangayo og pasaylo ang mga berdugo sa gihimo nilang inhustisya.

Wala pa natagbaw, iligal nga giaresto ang amahan ni Mike nga si Billy. Gitraydor si Billy sa iyang kaila nga nagsulting dalhon siya sa ospital sa usa ka higayong nagkasakit siya. Imbes nga ipatambal, diretso sa kampo militar ang ilang gisakyan. Iligal nga gibalhog si Billy ug giinteroga. Gibuhian lamang siya pagkaugma dihang gidumog sa tagabaryo ug sa iyang paryente ang kampo aron bawion siya.

“Tanang kamangtas nga gihimo sa sundalo sa akong pamilya nagtumong nga ipresyur ko nga mosurender ug pugngan ang pagsukol sa masa sa among komunidad. Apan labaw kining nahimong hinungdan aron magpadayon ko. Hangtud adunay inosenteng ginahasi sa estado, labaw nga nahimong makatarunganon ang mosukol,” pamahayag ni Mike.

Karon, 34 anyos na si Mike, ug tibuok panahong nagalihok sa usa ka natarang gerilya isip maayo ug puno sa dedikasyong upisyal sa ordnans ug lohistika.

Usa usab ka kanhing mag-uuma si Jojo, 38, ayha nahimong Pulang manggugubat. Iyang nahinumduman nga adunay gamayng humayan ang iyang pamilya niadtong bata pa lang siya. Apan sama sa daghang mag-uuma, wala sila nakasugakod sa galastuhon sa produksyon maong sa wala madugay, nalubong sila sa utang ug nawad-an sila og yuta maugmad. Isip kinamagulangan, obligado siyang motabang sa pagsuporta sa pamilya.

Sa edad nga walo, nagsugod sa pagtrabaho sa tubuhan si Jojo. Nanimpalad siya sa Maynila ug misulod sa lain-laing dili regular nga trabaho. Dihang mag-18, nagtrabaho siya isip drayber sa usa ka gamayng kumpanya. Ubos ang suhulan, walay benepisyo o kasiguruhan. Dihang makumpiska ang iyang lisensya, wala siya gitabangan para kini lukaton. Tungod nawad-an og trabaho, nasaag siya sa Palawan ug nahimong mangulingay.

Dinhi, saksi si Jojo ug iyang mga kaubanan sa pagpanggun-ub sa Ipilan Nickel Corporation sa mga bukid sa Brooke’s Point. Giupaw sa kumpanya ang bukid nga tinubdan sa panginabuhian sa mga mangulingay. Nagdeploy ang estado og mga sundalo aron gwardyahan ang mina ug pig-oton ang mga mangulingay.

Sa iyang pagpangita og laing trabaho, nakaila niya si Mang Jose, usa ka gamayng negosyante nga myembro sa rebolusyonaryong organisasyong masa. Gipaila-ila siya niini sa BHB.

Bisan dili sigurado, mikuyog si Jojo sa mga kauban. Naaghat siyang magpabilin alang sa mga pagtuon ug diskusyon dungan sa pagbansay militar. Daling nasabtan ni Jojo ang laraw sa gubat sa katawhan sa nakuha niyang mga pagtuon. Labaw sa tanan, nahimamat niya ang daghan pang mga sama niyang anakpawis sa BHB nga nagtinguhang ibton ang ugat sa kalisud pinaagi sa armadong pagsukol.