Sa Bulan sang Mangunguma, nagahatag pasidungog ang rebolusyonaryong kahublagan sa sahing mangunguma, ang higante nga pwersa sa kaumahan nga nagapanguna nga nagahakos kag nagasulong sang inaway banwa. Sa lain-lain nga bahin sang pungsod, mga mangunguma kag tumandok ang nagabug-os sa mayoriya sang hukbo sang banwa. Hene-henerasyon na ang nagserbe nga mga kumander, kadre, hangaway kag soldado sang milisyang bayan.

Isa diri si Mike. Bata pa, kilala na niya ang Bagong Hukbong Bayan (BHB) halin sa mga estorya sang iya nga lolo. Soltero na siya sang personal nga nakahalubilo ang mga Pulang hangaway.

Tungod wala naka-eskwela, ginkalipay ni Mike ang mga pagtuon sa literasiya kag numerasiya nga ginahatag sang BHB. Sang makakuha siya sang mga pampulitika nga pagtuon, ginhagad niya ang mga abyan nga makigtalakayan sa mga kaupod. Luyag niya nga magpatapo apang wala pa siya sa husto nga edad.

Isa sa indi niya malipatan nga inagihan ang pagpamintas sa iya sang mga pasista nga soldado. Isa ka hapon, gulpi na lang siya nga ginbanggaan sang mga ini samtang nagapauli halin sa koprasan. Ginpaidalom siya sa interogasyon, ginpahog kag ginpasibangdan nga may dala nga pusil.

Gin-untatan lang siya sang may nag-abot nga isa ka upisyal sang barangay nga naghambal nga sibilyan siya nga nagapangabuhi lang. Indi malipatan ni Mike ang pagpang-ipit sa iya. Sang magdisi-otso siya, nagpatapo siya sa BHB.

Sang wala na sa baryo si Mike, gin-initan naman sang mga soldado ang iya nga pamilya. Ginkadtuan sa ila balay ang iya iloy nga si Gina, gintudlo-tudlo kag ginpahog. Sa sige nga atras, nahulog si Gina sa banglid kag nabalian sang balikawang. Tungod sini, pila ka bulan nga indi makabangon si Gina kag sang ulihi napatay. Wala naghatag sang bayad-danyos ukon nangayo sang pasaylo ang mga berdugo sa ginhimo nila nga inhustisya.

Wala pa nakontento, iligal nga gin-aresto ang amay ni Mike nga si Billy. Gintraiduran si Billy sang isa ka kakilala nga naghambal nga dal-on siya sa ospital sadtong kis-a nga nagmasakit. Sa baylo nga ipabulong, diretso sa kampo sang militar ang ila nga ginsakyan. Iligal nga gin-deteni si Billy kag gin-interogar. Nahilway lang siya pagkasunod adlaw sang gindumog sang tagabaryo kag himata nila ang kampo para bawion siya.

“Tanan nga sapatnon nga ginhimo sang soldado sa pamilya ko ang para i-presyur ako nga magsungka kag punggan ang pagpakigbato sang masa sa amon nga komunidad. Apang labi ini nga nangin kabangdanan para magpadayon ako. Tubtob may inosente nga ginapintasan sang estado, labi nga nangin makatarunganon ang magbato,” pahayag ni Mike.

Subong, 34 anyos na si Mike, lubos panahon nga nagahulag sa isa ka larangan gerilya bilang maayo kag puno sang dedikasyon nga upisyal sa ordnans kag lohistika.

Isa man nga anay mangunguma si Jojo, 38, antes nangin Pulang hangaway. Nadumduman niya nga may gamay nga humayan ang iya nga pamilya sadtong bata pa siya. Apang pareho sang madamo nga mangunguma, wala nila nasarangan ang gasto sa produksyon amo nga wala nagdugay, nalubong sila sa utang kag nawad-an sila sang duta nga ulumhan. Bilang subang, obligado siya nga magbulig sa pagbuhi sang pamilya.

Sa edad nga walo, nagsugod magtrabaho sa kampo sang tubo si Jojo. Nagkadto sa Manila kag nagsulod sa lain-lain nga indi regular nga trabaho. Sang mag-edad 18 nagsulod siya bilang drayber sa isa ka gamay nga kumpanya. Manubo ang pasweldo, wala benepisyo ukon seguro. Sang nakumpiskar ang iya nga lisensya, wala siya ginbuligan para gawaron ini. Tungod nawad-an sang trabaho, nakalab-ot siya sa Palawan kag nangin manug-uling.

Diri, saksi si Jojo kag iya nga kaupdanan sa pagpangwasak sang Ipilan Nickel Corporation sa mga bukid sa Brooke’s Point. Ginkalbo sang kumpanya ang bukid kon sa diin nagakuha sang palangabuhian ang mga manug-uling. Nagbutang ang estado sang mga soldado para gwardyahan ang mina kag punggan ang mga manug-uling.

Sa iya nga pagpangita sang iban nga trabaho, nakilala niya si Tiyo Jose, isa ka gamay nga negosyante nga katapo sang rebolusyonaryo nga organisasyon masa. Ginpakilala siya sini sa BHB.

Bisan indi sigurado, nag-upod si Jojo sa mga kaupod. Naganyat siya nga magpabilin para sa mga pagtuon kag talakayan kadungan sang paghanas militar. Madasig nga nahangpan ni Jojo ang kawsa sang inaway banwa sa mga nakuha niya nga pagtuon. Labaw sa tanan, nakit-an niya ang madamo pa nga mga pareho niya nga anakbalhas upod sa BHB nga nagahandum nga gabuton ang gamut sang kapigaduhon paagi sa armado nga pagbato.