Naatubang ha hulga han pagpapalayas an mga parag-uma ha 21 kaektarya ngan 79 kaektarya nga tuna nga ira ginhuhulad ha Hacienda Chiquita ha E.B. Magalona, Negros Occidental. Igintalaan nga igdidistribwer an tuna ha ilarum han buwa nga Comprehensive Agrarian Reform Program Extension with Reforms (CARPER), kundi yana utro nga gin-aagaw an tuna tikang ha ira.

Naukoy ngan naghuhulad an mga pamilya han mga parag-uma ngan residente ha Hacienda Chiquita nga aada ha lupgop han Barangay Tuburan ngan Barangay Poblacion 1 tikang pa 1952. Maaapektuhan han panlulupot ha tuna an masobra 120 nga trabahador ha uma ngan posible nga magpalayas ha 300 nga panimalay o 1,500 nga indibidwal.

Hadton 2012, gin-aghat han Department of Agrarian Reform (DAR) an mga parag-uma nga magsumite han aplikasyon agud malupgop han CARPER an 21 kaektarya nga tuna. Iginsubmiter nira an ira mga dokumento ha bulig han National Federation of Sugar Workers (NFSW). Upisyal nga napatituluhan an tuna hadton 2019.

Nadelatar an pagpwesto ha tuna tungod ha pagtipa han mga agaron maytuna ngan kamahinay han pagproseso han mga dokumento ngan papeles hadton panahon han pandemya ngan Covid-19. Labot pa, gintarget han pagpatay nga pan-gigipit han hadto rehimen Duterte an mga lider-parag-uma ngan grupo nga nabulig ha mga apektado nga parag-uma.

Imbes nga idayon, ginkansela han DAR an igindistribwer na nga Certificate of Land Ownership Award (CLOA) hadton 2022. Iginpahibaro la ini ha mga parag-uma hadton 2023. Gin-apela han mga parag-uma an pagbawi ha sinunod nga tuig.

Samtang iginpuproseso an apela, nagtikang an konstruksyon han usa nga kalsada hadton Disyembre 2024 diin hagop an upat kaektarya han 21 kaektarya nga tuna.

Nababaraka an mga parag-uma nga kaparte ini han pagdedeklara han kumbersyon han tuna nga kasagaran nga taktika agud pawarayan-pulos an mga CLOA ngan distribusyon. Nahireport gihap nga igin-aandam an tuna para magin sentro han komersyo.

Samtang, an kasapit hini nga 79 kaektarya nga tuna nanenelikado gihap nga agawon. Tungod kay gutiayay na la an pondo para ha CARPER ilarum han rehimen Duterte ngan Marcos, nagin malangan an dalagan han mga kaso ngan petisyon kasumpay dinhi. Ha presente, igintalaan an tuna para ha reklasipikasyon. Plano ini nga ig-alutaga ha usa nga proyekto nga pabalay para ha mga napalayas han mga proyekto ha mga baybayon ha kasapit nga mga barangay.

Hadton Hulyo 9, nagprotesta an mga parag-uma ha merkado han E.B. Magalona, hirani ha upisina han DAR, agud ig-insister an ira katungod ha tuna.

Buwa nga reporma ha tuna ilarum ni Marcos

Ilarum han rehimen Marcos, waray bag-o nga tuna an ginlupgop han reporma ngan distribusyon. Ha igindistribwer han DAR nga 195,000 nga CLOA tikang Hulyo 2022 tubtub Enero 2025, 68% o 132,000 hini tikang ha gidaan na nga katin han mga parag-uma nga kolektibo nga CLOA nga ginburublag ilarum han programa nga SPLIT han World Bank. Instrumento an SPLIT agud tilad-tilaron an pananag-iya han dagko nga parsela han tuna ngan igpahamtang ini ha market valuation (pagtatalaan han balor) para ha pagbubuhis, pagbabaligya ngan ha dayuday ginkukumbert.

Ilarum naman han New Agrarian Emancipation Act (NAEA), ginpapagawas ni Marcos nga “ginpapasaylo” an waray mabaydan nga amortisasyon han mga benepisyaryo han CARP. Kamatuoran, gutiayay nga balor la han daan nga mga utang an ginpasayluan hini ngan diri kalakip an bag-o nga utang han mga benepisyaryo. Aada ha 14% la han target han benepisyaryo ngan 6% han mga parag-uma an nalupgop hini. Sugadman, waray paraon han NAEA an higante nga kumpensasyon nga iginhahatag han CARP ha mga agaron maytuna, ngan iginpasa la ha katawhan an pagbabayad dinhi. Yana nga tuig, iginmando han Court of Appeals an pagbabayad han estado han ura-ura kadako nga ₱28 kabilyon ha pamilya nga Aquino-Cojuangco para ha Hacienda Luisita.

Ha pinakaesensya, an SPLIT ngan NAEA dugang la ha hilaba na nga listahan han mga pamaagi agud luputon ngan igmonopolyo an tuna han mga agaron maytuna ngan asendero, mga plantasyon ngan dagko nga langyaw nga kompaniya ha agribisnes, real estate ngan iba pa.