Sumangsango iti pangta ti panagpadisi dagiti mannalon iti 21 ektarya ken 79 ektarya ti daga a suksukayen da iti Hacienda Chiquita idiay E.B. Magalona, Negros Occidental. Naituding a maiwaras ti daga iti sidong ti bogus a Comprehensive Agrarian Reform Program Extension with Reforms (CARPER), ngem tatta ket balbaliw a maag-agaw ti daga manipud kadakuada.

Agnanaed ken agsuksukay dagiti pamilya ti mannalon iti Hacienda Chiquita nga adda iti sakop ti Barangay Tuburan ken Barangay Poblacion 1 manipud pay 1952. Maapektaran ti panagkamkam iti daga ti nasurok 120 a mangmangged-talon ken posible a mapatalaw iti 300 a pamilya wenno 1,500 indibidwal.

Idi 2012, inallukoy ti Department of Agrarian Reform (DAR) dagiti mannalon nga agisumite ti aplikasyon tapno masakop ti CARPER ti 21 ektarya a daga. Insumite da dagiti dokumento da iti tulong ti National Federation of Sugar Workers (NFSW). Upisyal a napatituluan ti daga idi 2019.

Natantan ti panagpwesto iti daga gapu iti panagsupyat dagiti apo’t daga ken kinabuntog ti panagiproseso ti dokumento ken papeles idi panawen ti pandemya a Covid-19. Malaksid pay, tinarget ti pammapatay ken panaglipit ti rehimen Duterte dagiti lider-mannalon ken grupo a tumultulong kadagiti apektado a mannalon.

Imbes nga ituloy, kinanselar ti DAR ti naiwarasen a Certificate of Land Ownership Award (CLOA) idi 2022. Naipakaammo laeng daytoy kadagiti mannalon idi 2023. Inyapela dagiti mannalon ti panangibabawi iti simmaruno a tawen.

Bayat a maiprosproseso ti apela, nangrugi ti konstruksyon ti maysa a kalsada idi Disyembre 2024 a nangiraman iti uppat nga ektarya ti 21 ektarya a daga.

Agam-amak dagiti mannalon a paset daytoy ti panagideklara ti panagsukat ti usar ti daga a kadawyan a taktika tapno mawaswas ti CLOA ken ti distribusyon. Naiyulat met a maisagsagana ti daga tapno agbalin a sentro ti komersyo.

Kabayatanna, ti kaabay daytoy a 79 ektarya a daga ket agpegpeggad met a maagaw. Gapu ta nakabasbassit laengen ti pondo para iti CARPER iti sidong ti rehimen Duterte ken Marcos, nagbalin a nabuntog ti panaggunay dagiti kaso ken petisyon seknan ditoy. Iti agdama, naituding ti daga para iti reklasipikasyon. Plano nga ipaay daytoy iti maysa a proyekto a pabalay para kadagiti napadisi dagiti proyekto kadagiti igid-baybay kadagiti kaasideg a barangay.

Idi Hulyo 9, nagprotesta dagiti mannalon iti tiendaan ti E.B. Magalona, asideg iti upisina ti DAR, tapno irupir ti karbengan da iti daga.

Ubbaw a reporma iti daga iti sidong ni Marcos

Iti sidong ti rehimen Marcos, awan ti baro a daga a sinakop ti reporma ken distribusyon. Iti inwaras ti DAR a 195,000 CLOA manipud Hulyo 2022 agingga Enero 2025, 68% wenno 132,000 ket manipud iti siguden nga iggem dagiti mannalon a kolektibo a CLOA a napagsisina iti sidong ti SPLIT ti World Bank. Ti SPLIT ket instrumento tapno magudwa-gudwa ti panagtagikua ti dadakkel a parsela ti daga ken maikabil iti market valuation (panangikeddeng ti gatad) para iti panagbuwis, panagilako ken iti agangay ket panagsukat ti usar.

Iti met sidong ti New Agrarian Emancipation Act (NAEA), parparuaren ni Marcos a “mapakawan” ti saan a nabayadan nga amortisasyon dagiti benepisyaryo ti CARP. Kinapudno na, nakabasbassit a gatad laeng dagiti daan nga utang ti pinakawan daytoy ken saan a karaman ti baro nga utang dagiti benepisyaryo. Adda iti 14% laeng ti target a benepisyaryo ken 6% dagiti mannalon ti nasaklaw daytoy. Kasta met a saan a binura ti NAEA ti higante a kumpensasyon nga inted ti CARP kadagiti apo’t daga, ken inpasa laeng daytoy iti umili ti panagbayad ditoy. Tatta a tawen, inmandar ti Court of Appeals ti panagbayad ti estado ti umaw-aweng a ₱28 bilyon iti pamilya nga Aquino-Cojuangco para iti Hacienda Luisita.

Iti kaunggan na, ti SPLIT ken NAEA ket nayon laeng iti atiddogen a listaan dagiti pamuspusan tapno kamkamen ken bukodan dagiti apo’t daga ken asendero, dagiti plantasyon ken dadakkel a gangannaet a kumpanya iti agribisnes, real estate ken dadduma pay ti daga.