Nagaatubang sa peligro nga pagpalayas ang mga mangunguma sa 21 ektarya kag 79 ektarya nga duta nga ila ginabungkal sa Hacienda Chiquita sa E.B. Magalona, Negros Occidental. Natalana nga ipanagtag ang duta sa idalum sang bogus nga Comprehensive Agrarian Reform Program Extension with Reforms (CARPER), apang subong liwat nga gina-agaw ang duta halin sa ila.

Nagapuyo kag nagabungkal ang mga pamilya sang mga mangunguma kag residente sa Hacienda Chiquita nga yara sa sakop sang Barangay Tuburan kag Barangay Poblacion 1 halin pa 1952. Maapektuhan sa pagpang-agaw sang duta ang masobra 120 ka mamumugon sa kampo kag posible nga mapalayas ang 300 ka pamilya ukon 1,500 ka indibidwal.

Sadtong 2012, gin-engganyo sang Department of Agrarian Reform (DAR) ang mga mangunguma nga magsumiter sang aplikasyon para masakop sang CARPER ang 21 ektarya nga duta. Ginsumiter nila ang ila mga dokumento sa bulig sang National Federation of Sugar Workers (NFSW). Opisyal nga napatituluhan ang duta sadtong 2019.

Naatrasar ang pagpwesto sa duta tungod sa pagpamatuk sang mga agalon mayduta kag kahinay sang pagproseso sang mga dokumento kag papeles sadtong panahon sang pandemyang Covid-19. Magluwas pa, gintarget sang pagpamatay kag pagpang-ipit sang sadto rehimen Duterte ang mga lider-mangunguma kag grupo nga nagabulig sa mga apektado nga mangunguma.

Imbes nga ipadayon, ginkanselar sang DAR ang ginpanagtag nga Certificate of Land Ownership Award (CLOA) sadtong 2022. Ginpahibalo lang ini sa mga mangunguma sadtong 2023. Gin-apelar sang mga mangunguma ang pagbawi sa sunod nga tuig.

Samtang ginaproseso ang apelar, nagsugod ang konstruksyon sang isa ka karsada sadtong Disyembre 2024 nga nagsakop sa apat ka ektarya sang 21 ka ektarya nga duta.

Nagakahangawa ang mga mangunguma nga kabahin ini sa pagdeklarar sang pagbaylo-gamit sang duta nga kinaandan nga taktika para makanselar ang CLOA kag distribusyon. Nareport man nga ginahanda na ang duta para mangin sentro sang komersyo.

Samtang, ang katambi sini nga 79 ektarya nga duta may peligro man nga agawon. Tungod gamay na lang ang pondo para sa CARPER sa idalum sang rehimen Duterte kag Marcos, nangin mahinay ang pag-idog sang mga kaso kag petisyon angot diri. Sa subong, natalana ang duta para sa reklasipikasyon. Plano ini nga italana sa isa ka proyektong pabalay para sa mga mapalayas sang mga proyekto sa baybayon sa katambi nga barangay.

Sadtong Hulyo 9, nagprotesta ang mga mangunguma sa merkado sang E.B. Magalona, malapit sa opisina sang DAR, agud igiit ang ila kinamatarung sa duta.

Peke nga reporma sa duta sa idalum ni Marcos

Sa idalum sang rehimen Marcos, wala sang bag-o nga duta ang ginsakop sang reporma kag pagpanagtag. Sa ginpanagtag sang DAR nga 195,000 CLOA halin Hulyo 2022 tubtob Enero 2025, 68% ukon 132,000 sini halin sa daan na nga ginauyatan sang mga mangunguma nga kolektibo nga CLOA nga ginpangsipad-sipad sa idalum sang programang SPLIT sang World Bank. Instrumento ang SPLIT para utdon-utdon ang pagpanag-iya sang mga dalagko nga parsela sang duta kag ipaidalum ini sa market valuation (pagtalana sang balor) para sa pagbuwis, pagbaligaya kag sa ulihi pagbaylo sang gamit.

Sa idalum naman sang New Agrarian Emancipation Act (NAEA), ginpaguwa ni Marcos nga “ginpatawad” ang wala nabayaran nga amortisasyon sang mga benepisyaryo sang CARP. Sa pagkamatuod, gamay lang kaayo nga balor sang daan nga mga utang ang ginpatawad sini kag indi lakip ang bag-o nga utang sang mga benepisyaryo. Yara sa 14% lang sang target nga benepisyaryo kag 6% sang mga mangunguma ang nasakop sini. Subongman, wala ginpanas sang NAEA ang higante nga kumpensasyon nga ginhatag sang CARP sa mga agalon mayduta, kag ginpasa na lang sa pumuluyo ang pagbayad diri. Subong nga tuig, ginmando sang Court of Appeals ang pagbayad sang estado sang nagalupok nga ₱28 bilyon sa pamilya Aquino-Cojuangco para sa Hacienda Luisita.

Sa kaidadalman, ang SPLIT kag NAEA dugang lang sa malaba nga listahan nga mga pamaagi agud agawon kag monopolisahon ang duta sang mga agalon mayduta kag asyendero, mga plantasyon kag mga dalagko nga dumuluong nga kumpaniya sa agribisnes, real estate kag iban pa.