Balbaliw a bimtak idiay Kenya idi Hunyo ti pungtot ken protesta laban iti kontra-umili a gakat ti panagbuwis ken panagpakaaso-aso ti gubyerno ditoy. Idi Hunyo 25, rinibo a Kenyan ti nagmartsa kadagiti kalsada ti Nairobi, Mombasa, Kisii ken dadduma pay a syudad tapno lagipen dagiti protesta idi napalabas a tawen. Saan a bumaba iti 16 ti napatay ken nasurok 400 ti nasugatan idi naranggas a dupraken dagitoy dagiti pulis.

Idi Hulyo 7, 38 raliyista ti napatay, bayat a 107 ti nasugatan ken nasurok 500 ti naaresto idi dupraken dagiti pulis dagiti demonstrasyon a nanglagip iti maika-35 nga anibersaryo ti “Saba Saba” wenno “pito pito” iti lenggwahe a Kishwahili. Iti daytoy nga aldaw idi 1990, naisayangkat ti higante a rali a nangiduron iti dati a presidente ti Kenya a baliwan ti sistema ti panaggubyerno. Inaramat ti umili ti okasyon tapno iduron ti panagpadisi iti agdama a presidente ti pagilyan a ni William Ruto.

Nagbwelo dagiti protesta idi 2024 laban iti Finance Bill, maysa a gakat nga agipakat ti nangangato a buwis kadagiti basaran a gagatangen ken serbisyo, mangikkat kadagiti subsidyo ken mangkissay iti badyet para kadagiti panggimong a serbisyo. Ti gakat ket diktar ti International Monetary Fund kas kundisyon iti panagpautang. Panggep daytoy a padakkelen ti sapul ti estado tapno siguraduen a makabayad daytoy ti utang, nga aganay a $76.6 bilyon idi Abril, kabatog ti 75% ti gross domestic product (GDP) ti Kenya. Ti gakat ket napaatras idi napalabas a tawen ngem saan a nailayon a naibasura nu di ket nagulib nga iluslusot ni Ruto iti parlamento ti nagudwa-gudwa a paset daytoy.

Para iti adu a Kenyan, ibagbagi ti Finance Bill ti neokolonyal ken neoliberal a turongen ti rehimen a Ruto. Sigurado a baklayen dagiti mangmangged ken nakukurapay a sektor ti gimong a Kenyan ti nadadagsen a buwis. Ammo da a saan a kabaelan daytoy ti ordinaryo nga umili a naipakleb iti kinarigat, awanan ti pormal a trabaho ken nakasango iti siguden a nangangato a presyo dagiti gagatangen ken serbisyo. Kinapungtot da ti kina-paspasurot ni Ruto kadagiti diktar ti imperyalista nga institusyon.

Limmawa dagiti protesta agturong iti tignay ti panangpadisi ken Ruto kalpasan ti serye ti nararanggas a panagduprak, aduan a panag-aresto, umad-adu a kaso ti panagdukot ken pwersado a panagpukaw dagiti lider-protesta ken dagiti pammapatay.

Kagiddan ti nakaro a krisis iti ekonomya ti krisis iti pulitika ti agar-ari a dasig. Ti turay ni Ruto ket aktibo a karkariten ti dati a deputy president ti pagilyan a ni Rigathi Gachagua. Na-impeach ni Gachagua idi 2024 kadagiti kaso a panaglabsing iti konstitusyon, panaggudwa-gudwa basar iti etnisidad ken panangpakapsut iti awtoridad ti gubyerno.

Kasasaad ti kagimongan ken umili a Kenyan

Ti kagimongan a Kenyan ket atrasado ken agraryo. Nakasanggir ti agrikultura daytoy iti babassit ken nasina-sina a produksyon. Bukbuklen daytoy ti agingga 37% ti GDP ken 40% ti kabuklan nga empleyo. Limitado ti industriya ken bassit ti paset ti panagmanupaktura iti GDP (8%).

Kadagiti napalabas a tawen, nagsagaba ti pagilyan ti nakaro a krisis iti empleyo. Idi 2022, dimmanon iti 13.9% ti tantos ti disempleyo, kakarwan iti intar ti agtutubo. Mapatta-patta a 67% ti agtutubo a Kenyan, edad 15 agingga 34, ti awanan trabaho.

Kabayatanna, adda iti impormal a sektor ti 80% dagiti trabaho wenno nasurok 17 milyon iti kabuklan a 20 milyon. Idi 2024, 90% ti baro a napataud a trabaho ket impormal, kaadwan iti babassit a panagtingi ken babassit a panagmanupaktura.

Ti sweldo ti mangmangged a Kenyan ket nakalansa iti $177/buwan (₱6,680) bayat a makunkuna a $138 (₱7,880) iti kaaw-awayan ken $299 (₱17,000) iti kasyudadan ti makabiag a sweldo para iti 5-katao a pamilya.

Iti ruar dagiti syudad, sumangsango ti mannalon a Kenyan iti kinaawan-daga, babassit a taltalon, atrasado a produksyon, saan a patas a panagtagikua ti daga dagiti babbai ken lallaki ken kabuklan a kinakurapay. Adda iti 50% ti daga ti pagilyan ti maibilbilang a pang-agrikultura ngem 20% laeng ditoy ti umiso iti panagtalon. Ti 20-30% pay ditoy ket mamulmulaan ti pang-eksport a mulmula kas ti tsaa, kape ken sabong.