Imbes nga bugas nga tag-₱20 kada kilo, kamatis nga tag-₱20 kada bilog ang nagsugata sa mga Pilipino pagsulod sang 2025. Bag-o matapos ang Enero, pagabatyagon man sang pumuluyo ang magalab-ot sa 10% nga pagtaas sa presyo sang 60 ka sandigan nga produkto, tubtob ₱2.70/litro liwat nga pagsumpit sang mga produktong petrolyo, kag patong nga ₱15 kada byahe sa LRT. Ang mga dugang palas-anon nga ini ang magadugang sa nauna na nga ginbalita nga dugang sukot sa kuryente kag tubig kag dugang buhin sa sweldo sang mga nagahulog sa SSS ukon Social Security System. (Lantawon ang kaangot nga artikulo nga “Mala-kalamidad nga kahalitan ang dala sang rehimen US-Marcos,” Ang Bayan, Enero 7, 2025).

Indi lamang inutil, salabton mismo sang rehimen Marcos ang padayon nga pagtaas sang sukot kag presyo sang mga balaklon, ilabi na sang bugas, nga nagapasangyad sa kalidad sang kabuhi sang mga Pilipino. Imbes nga pabaskugon kag suportahan ang lokal nga produksyon sang bugas, ilabi sini nga ginabukas ang lokal nga merkado sa pagbaha sang mahal nga imported nga bugas. Palpak ang patakaran nga pagbuhin sang taripa sa imported nga bugas nga ginpatuman isip pabor sa dalagko nga importer kag ismagler sang bugas.

Gin-aku mismo sang mga upisyal sang Department of Agriculture sa mga pagtalakay sa Kongreso sadtong Disyembre 2024 kag sini nga Enero ang kainutil sang pagpanubo sang taripa para panubuon ang presyo sang bugas. Suno sa ila, nagnubo ang “landed cost” sang imported nga bugas sang tubtob ₱8 pero nagapabilin nga lapaw sa ₱50 ang presyo sang ginapasulod nga bugas sa merkado. Lapnagon ang hoarding (pagtago sang suplay) para mapabilin nga mataas ang presyo. Sadtong Disyembre 2024, ang abereyds nga presyo kada kilo sang well-milled nga bugas ang ₱54.97. Ini ang 23.3% ukon ₱10 mas mataas kaysa ₱44.54 kada kilo sadtong Disyembre 2023. Sa pihak nga bahin, nagnubo sang tubtob ₱10 ang baklanay sang lokal nga humay kada kilo sa pareho nga panahon.

Resulta sang wala pugong nga pagtaas sang presyo sang pagkaon kag iban pa nga balaklon ang paghagmak sang matuod nga balor sang piso. Sadtong 2024, ang matuod nga balor sang isa ka gatos piso ang ₱79 na lang. Ang mabakal sadtong 2018 nga ₱100 ang magakinahanglan subong sang ₱121.

Sangkatlo sang ginagastuhan sang mga pamilyang Pilipino amo ang pagkaon. Tungod sini, mas mataas ang tantos sang implasyon sa pinakapigado nga pamilya. Ano man nga pagtaas sang presyo, ano man ini kagamay, magatuga sang pag-usmod sang ila ikasarang nga magbakal kag sabton ang ila sandigan nga mga kinahanglanon.

Asud-asod nga kalamidad

Ginpalala ang mataas nga presyo sang balaklon sang kahalitan nga tuga sang asud-asod nga kalamidad kag kainutil sang rehimen nga sabton ang kinahanglanon sang pumuluyo sa atubang sini. Ang hampak sang importasyon ang ilabi ginpabaskog sang pagsulod sang siklo sang isa sa pinakamabaskog nga El Niño Southern Oscillation (ENSO) halin sa tunga-tunga sang 2023. Sa una nga katunga sang 2024, naglab-ot ang ikog sang El Niño nga nagresulta sa grabe nga pagkakaging sa 12 ka prubinsya. Nahalitan sini ang palangabuhian sang masobra 300,000 ka mangunguma sa 17 ka prubinsya kag nag-guba sa pananom nga nagabili sang ₱15.3 bilyon.

Ginsundan ang tig-ilinit sang mabaskog nga pag-ulan, bagyo kag ulan nga dala sang shearline (kung sa diin nagabungguanay ang mainit kag bugnaw nga hangin) nga nagdala naman sang pagbaha kag pagka-usmod sang duta kag nag-anod sa huyang nga mga taytay, karsada kag bilding. Nag-agi sa pungsod ang 18 ka bagyo sadtong 2024. Sundanay nga naghampas ang anom ka bagyo sadtong Oktobre 27, 2024-Nobyembre 18, 2024 nga naghalit sa pagkabutang kag palangabuhian sang 15 milyon katawo sa 17 ka rehiyon, pinakamadamo kag pinakamabaskog sa Bicol, Cagayan Valley, Central Luzon kag Ilocos. Naglab-ot sa ₱21 bilyon ang kahalitan sang anom pa lang ka bagyo nga ini sa agrikultura kag imprastraktura. Sa ti-on sang pag-igo sang mga bagyo, naglab-ot sa 2.9 milyon katawo ang napilitan nga magbakwit.

Sa banta sang ahensya nga Pag-asa, maka-agum ang pungsod sang 6-8 ka bagyo sa una nga katunga sang 2025, tuga sang pag-abot sang phenomena nga La Niña nga kabahin sang ENSO. Ang La Niña ang dala sang mas bugnaw kumpara sa normal nga temperatura sa kadagatan sa Pacific, kung sa diin nagahimo ang mayorya sang malain nga panahon.

Sini nga Enero lang, madamo nga banwa kag ulumhan sa Eastern Visayas, Bicol kag Davao ang nalunod sa baha tuga sang tayuyon nga ulan kag mabaskog nga hangin. Pareho sang minilyon nga nahalitan, madamo sa ila ang wala sang may nabaton nga bulig halin sa reaksyunaryo nga gubyerno para makabangon halin sa kalamidad.