Imbes nga bugas nga tig-₱20 kada kilo, kamatis nga tig-₱20 kada lugas ang misugat sa mga Pilipino pagsulod sa 2025. Ayha mahuman ang Enero, masinati usab sa katawhan ang mokabat sa 10% nga pagtaas sa presyo sa 60 ka batakang produkto, hangtud ₱2.70/litro nga pagtaas sa presyo sa mga produktong petrolyo, ug dugang plete nga ₱15 kada byahe sa LRT. Ang maong mga dugang palas-anon dugang sa nauna nang nabalita nga pagtaas sa singil sa kuryente ug tubig ug dugang pagkibhang sa sweldo sa mga naghulog sa SSS o Social Security System. (Taliki ang lambigit nga artikulong “Dakung kadaut ang dala sa rehimeng US-Marcos sa katawhan,” Ang Bayan, Enero 7, 2025).

Dili lamang walay pulos, responsibilidad mismo sa rehimeng Marcos ang padayon nga pagtaas sa singil ug presyo sa mga palaliton, ilabina sa bugas, nga nagpaubos sa kalidad sa kinabuhi sa mga Pilipino. Imbes nga pakusgon ug suportahan ang lokal nga produksyon sa bugas, labaw niining gipaabli ang lokal nga merkado sa pagbaha sa mahal nga imported nga bugas. Palpak ang palisiya nga pagkunhod sa taripa sa imported nga bugas nga gipatuman isip pabor sa mga dagkung importer ug ismagler.

Giangkon mismo sa mga upisyal sa Department of Agriculture (DA) sa mga pagdungog sa Kongreso niadtong Disyembre 2024 ug niining Enero ang kainutil sa pagpaubos sa taripa aron mapakunhod ang presyo sa bugas. Matud nila, miubos ang “landed cost” sa imported nga bugas og hangtud ₱8 apan nagpabiling kapin ₱50 ang presyo niini sa merkado. Kaylap ang hoarding (pagtago og suplay) aron ipabiling taas ang presyo. Niadtong Disyembre 2024, ₱54.97 ang abereyds nga presyo kada kilo sa well-milled nga bugas. Kini 23.3% o ₱10 mas taas kaysa ₱44.54 kada kilo niadtong Disyembre 2023. Sa laing bahin, miubos hangtud ₱10 ang presyo sa lokal nga palay kada kilo sa samang panahon.

Resulta sa walay hunong nga pagtaas sa presyo sa pagkaon ug uban pang palaliton ang pag-ubos sa tinuod nga bili sa piso. Niadtong 2024, ₱79 na lamang ang tinuod nga bili sa usa ka gatos. Ang gakapalit sa ₱100 kaniadtong 2018, ₱121 na karon.

Pagkaon ang 1/3 sa ginagastuhan sa mga pamilyang Pilipino. Tungod niini, mas taas ang tantos sa implasyon sa labing kabus nga pamilya. Unsaman ka taas ang pagsaka sa presyo, unsaman kini ka gamay, maghatag og dautang epekto sa ilang katakus nga makapalit ug matubag ang ilang batakang panginahanglan.

Sunud-sunod nga katalagman

Gipagrabe pa ang taas nga presyo sa palaliton tungod sa mga kadaut nga gibunga sa sunud-sunod nga katalagman ug pagkainutil sa rehimen nga tubagon ang panginahanglan sa katawhan atubangan niini. Ang epekto sa importasyon labaw pang gipasamot sa pagsulod sa siklo sa usa ka pinakagrabeng El Niño Southern Oscillation (ENSO) sukad pa sa tunga-tunga sa 2023. Sa unang bahin sa 2024, migrabe ang hulaw sulod 12 ka prubinsya. Naapektohan dinhi ang panginabuhian sa kapin 300,000 ka mag-uuma sulod 17 ka prubinsya ug naguba ang pananum nga nagkantidad og ₱15.3 bilyon.

Gisundan ang hulaw sa kusog nga ting-ulan, bagyo ug ulang dala sa shearline (kung asa nagtagbo ang init ug tugnaw nga hangin) nga hinungdan sa pagbaha ug pagdahili sa yuta ug mianod sa huyang nga tulay, kalsada ug mga estruktura. Miagi sa nasud ang 18 ka bagyo niadtong 2024. Magkasunod nga mihampak ang unum ka bagyo gikan Oktubre 27, 2024-Nobyembre 18, 2024 nga migun-ub sa kabtangan ug panginabuhian sa 15 milyong katawhan sulod 17 ka rehiyon, pinakadaghan ug pinakagrabe sa Bicol, Cagayan Valley, Central Luzon ug Ilocos. Mikabat ngadto sa ₱21 bilyon ang kadaut gikan pa lang sa unum ka bagyo ngadto sa agrikultura ug imprastruktura. Atol sa paghampak niining mga bagyoha, mikabat ngadto sa 2.9 milyong katawo ang napilitang mobakwit

Sa banabana sa ahensyang Pag-asa, makasinati ang nasud og 6-8 ka bagyo sulod sa unang katunga 2025, tungod sa penomenang La Niña nga kabahin ENSO. Ang La Niña dala sa mas tugnaw kumpara sa normal temperatura sa kadagatan sa Pacific kung asa naporma ang kadaghanan sa dautang panahon.

Niining Enero lamang, daghang lungsod ug umahan sulod Eastern Visayas, Bicol ug Davao nalubog sa baha tungod sa makanunayong pag-ulan ug kusog nga hangin. Sama sa minilyon naapektuhan, daghan kanila ang walay nadawat nga hinabang gikan reaksyunaryong gubyerno aron makabangon gikan sa kalagman.