Maisog nga ginbunggo sang lain-lain nga mga grupo, lakip ang Karapatan-Southern Tagalog, ang hayagan nga pagpang-ipit kag kalakasan sang militar sang 203rd IBde agud mapatigayon ang isa ka fact-finding mission (FFM) sa isla sang Mindoro sadtong Pebrero 23 tubtob Marso 1.

Katuyuan sang tim nga hibaluon ang kahimtangan sang masang Mangyan kag mangunguma nga gina-atake sang militarisasyon kag teroristang paghari sang militar. Indi magnubo sa 10 ka batalyon pangkombat sang militar ang nakapakat sa Mindoro para sa kampanyang “kontra-insurhensya.” Sa ila nga imbestigasyon, nalista nila ang nanari-sari nga mga paglapas sang militar sa internasyunal nga makatawo nga laye, nga nagahatag proteksyon sa mga sibilyan sa mga lugar kon diin may armadong konplikto.

Partikular nga ginkadto sang tim ang banwa sang Pola, Bulalacao kag Mansalay sa Oriental Mindoro kon diin nareport ang serye sang mga paglapas sa tawhanon nga kinamatarung sunod sang mga engkwentro sang 203rd IBde sa Bagong Hukbong Bayan (BHB)-Mindoro sadtong Pebrero. Pagkaabot pa lang sang tim sa isla, napatuman na ang indi deklarado nga laye militar sa barangay.

Sa Pola, ginapunggan kag wala ginpasugtan ang tim nga makasulod sa tatlo ka ginpanggamo nga mga barangay. Ginpaguwa sang mga opisyal nga yara sa maayo nga kahimtangan ang komunidad. Apang sa pagpanalawsaw sa mga residente, nahibaluan sang tim ang kahangawa nga gindulot sa mga residente sa ginpatigayon nga istraping halin sa kahawaan sang militar pagkatapos ang 3-oras nga bayluhanay sang lupok. Tungod sini, naduso sila nga magbakwit. Isa ka iloy kag iya 3-bulan nga lapsag ang grabe nga natroma.

Pagkatapos sang insidente, ginpulong sang militar ang mga upisyal sang barangay agud ipatuman ang lockdown sa mga komunidad. Nagpatuman sila sang curfew kag pagrekisa, kag ginpahog nga kasuhan ang sin-o man nga indi magsunod sa mando.

Ginhimo nga baraks sang mga soldado ang eskwelahan sa komunidad kag nagtukod sang mga tsekpoynt. May mga manuglubi nga iligal nga gin-aresto kag gin-akusaran nga mga Pulang hangaway. Napugos ang mga soldado nga hilwayon sila pagkatapos nga mapamatud-an nga mga residente sila sa lugar. Dako ang napierde sa mga manug-kopras tungod gindumilian ukon nahadlok sila nga magtrabaho. Mataas pa tani ang baklanay sang kopras. Bisan ang mga resort gindumilian nga magbaton sang mga turista. Samtang, isa ka semana na nga wala sang klase ang mga eskwelahan sa duha ka barangay.

Reklamo sang mga residente, sa pila ka adlaw nga pagpang-ipit sang mga soldado wala man lang sila sang nabaton nga ano man nga kumpensasyon ukon bulig halin sa estado.

Pareho man nga sitwasyon ang nahibaluan sang tim sa duha ka barangay sa Bulalacao. Kadungan sa pagpanalawsaw sa mga residente, nagpanagtag sila sang mga polyeto nga nagaunod sang kahimtangan sang tawhanon nga kinamatarung sa isla sang Mindoro.

Naglunsar ang tim sang Basic Human Rights Orientation sa mga tumandok nga Mangyan-Hanunuo agud ipahibalo ang ila mga sandigan nga kinamatarung kag maprotektahan ang ila kaugalingon sa panahon sang pagpanggamo sang militar.

Sa Mansalay, naestorya sang tim ang mga residente sa isa ka apektado nga barangay. Antes maghalin sa isla, nagpatigayon ang tim sang candle lighting kag paghalad sang pangamuyo sa isa ka simbahan sa Calapan.

Sa kasagsagan sang FFM, ginharas kag ginsakit sang duha ka tinawo paniktik sang militar ang tatlo ka upod sang tim samtang nagapahuway. Ginbutong sa butkon ang isa samtang ginhanaan naman ang duha kag gintilawan pa nga batuhon ang tim sang duha ka ahente. Sa bug-os nga panahon, wala sang puas ang pagpaniktik sa ila sang mga tinawo sang militar.

Sa atubang sang mga pagtilaw nga ini, madinalag-on nga nagareport sang FFM sa publiko ang resulta sang ila imbestigasyon sadtong Marso 5 sa Quezon City. Pasalig sang tim, mabalik sila sa isla sang Mindoro sa masunod pa nga mga higayon agud padayon nga pangapinaan ang kinamatarung sang masang Mindoreño.

Sa adlaw mismo sang ila paghalin sadtong Marso 1, nareport ang panibag-o nga serye sang aerial strafing kag pagpangbomba sang 203rd IBde sa Mansalay, Oriental Mindoro. Sa report sang mga residente, duha ka beses nga nagpaulan sang bala ang duha ka helikopter nga Blackhawk sa tatlo ka magkatambi nga sityo sa Barangay Panaytayan. Nagdulot ini sang panibag-o nga kahangawa sa mga sibilyan. Ginpanginwala sang lokal nga yunit sang Bagong Hukbong Bayan nga may naigo nga yunit sa lugar nga ginpaulanan sang bala.