Katsisin-o na han kadtuon han mga kasama an usa nga kalapaw o kalawid han parag-uway o nangunguha hin uway nga hi Mano Nestor (diri niya tinuod nga ngaran) ha kahilab-on han Ilagan-Divilacan Road. Aada ini ha ligid-han-dalan sanglit nagdesisyon hira nga hulaton an katunod han adlaw antes kumadto.

“Maupay nga gab-i!” kadungan an abot-ha-talinga nga hiyom an dayon nga igintapo han mga kasama ha iya. Waray pa ngani diretso nga makasakob ha kalapaw, dayon na nga pumuraok hin tangis hi Mano Nestor ngan “Kadua!” nala an iya naluwas samtang padayon pa liwat ha pagtangis. Gumawas hi Mano Nestor agud daupon an mga kasama ngan gintapo hira hin mahugot nga hangkop. “Kamaiha na niyo nga waray pumasyada. Kamaiha na namon kamo nga ginhinulat,” nalilipay niya nga estorya samtang ginhuhuma an mga kasama ha sakob han kalapaw.

Usa hi Mano Nestor ha mga nasyunal nga minoriya nga Agay ha Kadas (diri tinuod nga ngaran han lugar) nga gin-agawan han tuna ha ngaran han buwa nga reporestasyon nga Enhanced National Greening Program (E-NGP). Diri na liwat hiya makagkaingin tungod ha pagdiri han DENR. Kapareho han ngatanan nga nasyunal nga minoriya nga ginhikawan han ansestral nga katunaan, waray hiya kalugaringon nga tuna sanglit panguha han uway an nagin pakabuhi nira nga mag-asawa. Bisan kun baga-karabaw ha pag-inuway, guti pa gihapon an ira ginkikita dinhi agud batunon an matag-adlaw nga panginahanglan han pamilya.

“Waray ako makag-eskoyla. Diri ako maaram magbasa, magsurat ngan mag-ihap kundi maduruto ako nga magtrabaho. Kundi bisan dugo ngan balhas na kami han akon asawa ha panguway, pirme pa gihap kami nga kulang ngan kasagaran alkanse tungod ha damo nga igin-iiban han boss namon (ha pag-inuway),” naghihimakuri nga pagpasaro ni Mano Nestor ha mga kasama samtang gintatagan hira hin mapaso nga kape. “Sanglit malipayon gud ako nga utro kamo nga nakabalik dinhi ha amon mga kasama,” nakahiyom niya nga estorya.

Kumplikado an proseso han panguway. Labot ha damo an tunok hini ngan makuri butungon tikang ha kahoy o sak-on agud makuha hin bug-os, manu-mano pa ini nga iginlulugsong tikang ha guba. Baga mga karabaw nga nagdadanas han arado, bug-os-kusog nira nga bubutungon an pira kabug-os nga uway nga nakahigot ha ira hawak o ulo tubtub makaabot ha ira mga kalapaw. Sanglit antes pa man makakuha han uway, nautang na hira agud may pamalit han pagkaon han pamilya ngan balon ha guba samtang nag-uuway, dugang pa an barato nga presyuhay ha kada butok ngan “pole” han uway subay ha kadako hini. Ngan tungod kay diri maaram magbasa ngan mag-ihap, kaagsuban ginlilibo hira ha kwentahay.

Pagbubligay han hukbo ngan masa

Riko ha rebolusyunaryo nga eksperyensya ngan duruyog nga paggios an mga parag-uma ngan nasyunal nga minoriya ha baryo han Kadas. Tuig 2000, nagkamayda hin isyu ha panigaron han lugar han gin-atentaran nga palayason hira nga mga parag-uma han nagdudumara ha Community-based Forest Management. Hadto mayda ini konsesyon ha pagtotroso ha erya nga haros usa kayukot kaektarya. Han maiha nga abandonado an iya konsesyon, pumusisyon dinhi an mga dapon tikang ha Ifugao.

Ha pamumuno han Partido, nagdaug an mga parag-uma nga mahiinsister an katungod nira nga maghulad han gin-uumhan nira nga tuna. Ha proseso napauswag an ira lugar komo usa nga ginkokonsolida nga parte han base gerilya. Mayda mga organisasyon nga nahitukod ngan mga sosyo-ekonomiko nga proyekto sugad han mga komunal nga uma ha sektor han kabatan-uman, kababayin-an, mga panglakayen o kalagsan ngan mga panday; mayda higamit ha uma ngan pagpauswag han potable water system; ngan iba pa nga mga proyekto para ha kaupayan han mga parag-uma ngan pagpahitaas han produksyon. Bisan kun padayon nga diri ginkikilala han reaksyunaryo nga gubyerno an katungod nira ha tuna tungod ha kategoriya nga forest land kuno ini, kabakyang an mga kasapit nga bungto duruyog nira nga inatubang ngan nahidaug an karukayaknon nga parag-uma ha lugar.

Mga proyekto nga mapanlupot han tuna

Nagtikang nga maringgal an maupay nga tinguha han mga parag-uma han sumakob an buwa nga mga programa han reaksyunaryo nga gubyerno nga nagpalayas ha narunapulo nga komunidad han mga nasyunal nga minoriya nga Agay, mga dapon tikang ha Ifugao ngan kasapit nga barangay. Ini an NGP ngan an paghimo han Ilagan-Divilacan Road para kuno ha ekoturismo nga magsusumpay ha sentro han Isabela ha mga bungto ha baybayon. Doble nga atake ini nga mga iskema han panlulupot han tuna ha mga minoriya nga ginhikawan han katungod ha tuna ngan pakabuhi.

Ha ilarum han hadto anay rehimen Benigno Aquino III, iginlansar ha bug-os nga nasud an National Greening Program ha syudad han Ilagan hadton 2011-2012. Dugang pa ini nga ginpahiluag ha ilarum han rehimen Duterte nga nagin E-NGP.

Makusog an pagtipa han masa nga naukoy didto. Kundi tungod ha madarahug ngan maihaan nga operasyon han 86th IB, 502 IBde ha ilarum han direktiba ngan pamumuno han 5th ID, diri naakos han masa nga parag-uma nga magpabilin. Napalayas an mga parag-uma ngan nasyunal nga minoriya nga naapektuhan han nasering nga proyekto. Ginpaiwas an ngatanan nga mga naukoy ha ligid han kalsada, ngan iginbutang hira ha uusa nga lugar diin bulnerable pa liwat hira nga mapalayas. An mga dayo nga rikuhanon an sinaliwan nga pumwesto ha ira daan nga puruy-anan ha paghitaas han balor han tuna ha ligid han kalsada.

Tungod hini, kolektibo nga gumios an mga parag-uma, nasyunal nga minoriya ngan dapon, nga umabot ha pira kaserye han mobilisasyon, ha bulig ngan giya han mga kasama. Naglansar liwat hin mga aksyon militar an mga yunit han hukbo kalakip an pag-disarma ngan reyd. Ini nga isyu, kasumpay han hiluagan nga pagpapalayas han NGP ha mga dapon, panlulupot han mga tradisyunal nga agaron maytuna, ngan pagpapalayas han lokal nga reaksyunaryo nga gubyerno ha katawhan agud ighagudalan an mga buwa nga pankauswagan nga proyekto, an nagin basaranan han militante nga paggios ngan panmasa nga pakigbisog ha Kadas ngan mga kasapit nga bungto.

Tungod ha riko nga rebolusyunaryo nga eksperyensya ha pakigbisog han mga masa han Kadas, hul-os an ira pagtapod ha hukbo ngan maaram hira nga an rebolusyunaryo nga kagiusan gud la an tinuod nga nag-uundong ngan nakilala ha ira katungod ha tuna ngan pakabuhi. Sanglit bisan kun may pira kapanahon nga waray makabalik an mga kasama ha lugar, nakada pa gihapon an kapaso ngan karayhak han ira pagkarawat ha hukbo. Labot ha materyal nga suporta, usa hi Mano Nestor, napulo han iba pa nga nagin prinsipal nga sararigan han mga kasama ha pagsumpay ha iba pa nga masa, ngan nagin kabakyang nira ha pagkadto ha iba pa nga mga bungto.