Sirom na sang kadtuan sang mga kaupod ang isa ka kalapaw ukon payag sang nagapang-uway ukon nagapangkuha sang yantok nga si Mang Nestor (indi niya matuod nga ngalan) sa dalanon sang Ilagan-Divilacan Road. Yara sa higad sang dalan ini gani ginpakamaayo nila nga hulaton ang pagtunod sang adlaw antes magkadto didto.

“Maayong gab-i!” kadungan ang lab-ot sa dulunggan nga yuhom ang gilayon nga ginpanamyaw sang mga kaupod sa iya. Wala pa lubos nakasulod sa kalapaw, gilayon nga nagtalangison si Mang Nestor kag ang solo nga “Kadua!” lang ang iya nasambit samtang padayon pa gihapon sa paghibi. Nag-guwa si Mang Nestor agud palapitan ang mga kaupod kag gin abi-abi sila sang hugot nga hakus. “Madugay kamo nga wala nakabisita. Madugay kami nga naghulat,” nagakalangkag niya nga hambal samtang gin-imbitar ang mga kaupod sa sulod sang kalapaw.

Isa si Mang Nestor sa mga pungsodnon nga minoryang Agay sa Kadas (indi matuod nga ngalan sang lugar) nga gin-agawan sang duta sa ngalan sang peke nga reporestasyon nga Enhanced National Greening Program (E-NGP). Wala na siya sang makainginan tungod sa pagdumili sang DENR. Kasubong sang tanan nga pungsodnon nga minorya nga gindingutan sang duta sang katigulangan, wala siya sang kaugalingon nga duta gani ang pagpanguha lang sang yantok ang nangin palangabuhian nila nga magtiayon. Bisan trabaho-karabaw sa pagpang-uway, tuman ka gamay pa gihapon ang ila ginakita diri agud masabat ang pang adlaw-adlaw nga kinahanglanon sang pamilya.

“Wala ako naka-eskwela. Indi ako kahibalo magbasa, magsulat kag mag-isip apang mapisan ako magtrabaho. Apang bisan dugo kag balhas na kami sang akon asawa sa pagpang-uway, permi pa gihapon kami kulang kag masami pierde tungod kadamo sang ginakaltas ang boss namon (sa pag-uway),” masalimuot nga pagpaambit ni Mang Nestor sa mga kaupod samtang ginahatagan sila sang mainit nga kape. “Gani tuman ako ka malipayon nga nakabalik liwat kamo diri sa amon mga kaupod,” nakayuhom niya nga hambal.

Masalimuot ang proseso sang pag-uway. Magluwas sa madamo ini sang tunok kag mabudlay butungon halin sa puno ukon sakaon agud makuha sang bilog, mano-mano pa ini nga ginapapanaug halin sa lasang. Daw mga karabaw nga nagabutong sang arado, ubos-kusog nila nga butungon ang pila ka bilog nga uway nga nakahigot sa ila hawak ukon ulo tubtob makalab-ot sa ila mga kalapaw. Gani antes pa man makakuha sang yantok, nagabale na sila para may pangbakal sang pagkaon sang pamilya kag balon sa lasang samtang nagapang-uway, dugang pa ang barat nga presyuhanay sa kada bugkos kag “pole” sang uway santo sa kadakuon sini. Kag tungod indi kahibalo magbasa kag mag-isip, masami nga ginadaya sila sa kwentahanay.

Pagbuligay sang hukbo kag masa

Manggaranon sa rebolusyonaryong inagihan kag ululupod nga paghulag ang mga mangunguma kag pungsodnon nga minorya sa baryo sang Kadas. Tuig 2000, may isyu sa lugar sang gintilawan nga palayason sila nga mga mangungua sang nagadumala sa Community-based Forest Management. Daan na ini nga may koneksyon sa pagtroso sa erya nga halos isa ka libo ka ektarya. Sang madugay na nga tiwangwang ang iya konsesyon nagpusisyon diri ang mga setler halin sa Ifugao.

Sa pagpamuno sang Partido, nagmadinalag-on ang mga mangunguma nga magiit ang ila kinamatarung nga magbungkal sang ginatalauma nila nga duta. Sa proseso napauswag ang ila lugar bilang isa ka ginakonsolida nga bahin sang baseng gerilya. May mga organisasyon nga natukod kag mga proyektong sosyo-ekonomiko kaangay sang mga komunal nga bukid sa sektor sang pamatan-on, kababaehan, mga panglakayen ukon mga tigulang kag mga panday; may gamit panguma kag pagpauswag sang potable water system; kag iban pa nga mga proyekto para sa kaayuhan sang mga mangunguma kag pagpasaka sang produksyon. Bisan padayon nga wala ginakilala sang reaksyunaryong gobyerno ang kinamatarung nila sa duta tungod sa kategoryang forest land kuno ini, kabulig ang mga kaiping nga banwa ululupod nila nga ginaatubang kag napangibabawan ang mga hambalanon mangunguma sa lugar.

Mga proyektong nagapang-agaw sang duta

Nagsugod nga magamo ang maayo nga kawsa sang mga mangunguma sang nagsulod ang peke nga programa sang reaksyonaryong gobyerno nga nagpalayas sa bug-os nga komunidad sang mga pungsodnon nga minoryang Agay, mga setler halin sa Ifugao kag kaiping nga barangay. Ini ang NGP kag ang paghimo sang Ilagan-Divilacan Road para kuno sa eko-turismo nga magtagbo sang sentro sang Isabela sa mga banwa sa baybay-dagat. Doble nga delubyo ang mga iskema nga ini sang pagpang-agaw sang duta sa mga tumandok nga gindingutan sang kinamatarung sa duta kag palangabuhian.

Sa idalum sang anay rehimen Benigno Aquino III, ginlunsar sa bug-os nga pungsod ang National Greening Program sa syudad sang Ilagan sadtong 2011-2012. Mas pa ini nga ginpasangkad sa idalum sang rehimen Duterte nga nangin E-NGP.

Mabaskog ang pagpamatuk sang masa nga nagapuyo diri. Apang ang mabangis kag malawigon nga operasyon sang 86th IB, 502 IBde sa idalum sang direktiba kag pagpamuno sang 5th ID, wala masarangan sang masang mangunguma nga makapabilin. Napalayas ang mga mangunguma kag pungsodnon nga minorya nga gin-igo sang nasambit nga proyekto. Ginpahalin ang tanan nga mga nagapuyo sa higad karsada, kag ginbutang sila sa isa lang ka lugar nga bulnerable pa gihapon sila nga mapalayas. Ang mga estranghero nga mga manggaranon ang nagbulos nga nagpwesto sa ila sadto ginapuy-an sa pagsaka sang balor sang duta sa higad sang karsada.

Tungod diri, kolektibo nga naghulag ang mga mangunguma, pungsodnon nga minorya kag setler, nga nagdangat sa pila ka serye sang mobilisasyon, sa bulig kag giya sang mga kaupod. Naglunsar man sang mga aksyon militar ang mga yunit sang hukbo lakip ang pagdis-arma kag reyd. Ang isyu nga ini, kasugpon sang lapnagon nga pagpalayas sang NGP sa mga setler, pagpang-agaw sang duta sang mga tradisyunal nga agalon mayduta, kag pagpalayas sang lokal nga reaksyonaryong gobyerno sa pumuluyo agud hatagan dalan ang mga peke nga proyektong pang-kauswagan, ang nangin basehan sang militanteng paghulag kag paghimakas masa sa Kadas kag mga kaiping nga banwa.

Tungod sa manggaran nga rebolusyonaryong inagihan sa paghimakas sang mga masa sa Kadas, lubos ang ila pagsalig sa hukbo kag kahibalo sila nga ang rebolusyonaryong kahublagan lang ang matuod nga nagatib-ong kag nagakilala sa ila kinamatarung sa duta kag palangabuhian. Gani bisan may pila ka panahon nga wala nakabalik ang mga kaupod sa lugar, yara pa gihapon ang kainit kag kapagsik sang ila pagbaton sa hukbo. Magluwas sa suportang materyal, isa si Mang Nestor, kaupod ang iban pa ang nangin nagapanguna nga sandigan sang mga kaupod sa pag-angot sa iban pa nga masa, kag nangin kabulig nila sa pagkadto sa iban pa nga mga banwa.