Sardamen idi napan dagiti kakadwa iti maysa a kalapaw ti aguuway wenno agal-ala ti uway a ni Manong Nestor (saan a pudno a nagan na) iti bennat ti Ilagan-Divilacan Road. Adda iti igid-kalsada ti kalapaw isu nga inuray da laengen ti panaglennek ti init sakbay nga agturong idiay.

“Naimbag a rabii!” kagiddan ti paga’t lapayag nga isem ti dagus nga inpasabat dagiti kakadwa kenkuana. Saan da pay laeng a nakastrek iti kalapaw ket dagusen a nagsangit ni Manong Nestor ken “Kadwa!” ti kaykaysuna a naisawang na bayat nga agsangsangit latta. Rimwar ni Manong Nestor tapno asitgan dagiti kakadwa ken nairut nga inarakup na isuda. “Nagbayagen a saan kayo a nakapasyar. Nagbayagen nga ur-urayen dakayo,” maragragsakan a nakunana bayat a paspastreken na dagiti kakadwa iti uneg ti kalapaw.

Maysa ni Manong Nestor kadagiti nailyan a minorya nga Agay idiay Kadas (saan a pudno a nagan ti lugar) a naagawan ti daga iti nagan ti ubbaw a reporestasyon nga Enhanced National Greening Program (E-NGP). Saan metten a makauma isuna gapu iti panangiparit ti DENR. Kas ti amin a nailyan a minorya a napaidaman ti ansestral a daga, awan ti bukod na a daga isu a ti panagala ti uway ti nagbalin a pagbiagan da nga agassawa. Numanpay ipan da amin a pigsa da iti panaguway, nakabasbassit latta ti masapsapulan da tapno mailasat ti inaldaw a pagkasapulan ti pamilya.

“Saanak a nakaadal. Saan ko nga ammo ti agbasa, agsurat ken agbilang ngem nagagetak nga agtrabaho. Ngem uray ibukbok mi nga agassawa ti amin a ling-et ken dara mi iti panaguway, kanayon kami latta a makurkurangan ken masansan a malugi gapu ta nakaad-adu ti ikiskissay ti boss mi (iti panaguway),” panangibinglay ni Manong Nestor iti narikut a kasasaad da kadagiti kakadwa, bayat nga ik-ikkan na isuda ti napudot a kape. “Isu a nakaragragsakak a nakasubli kayo ditoy ayan mi, kakadwa,” nakaisem a kunana.

Narikut ti proseso ti panaguway. Malaksid nga adu ti siit daytoy ken narigat a guyuden manipud iti puon na wenno ulyen tapno maala a sibubukel ti uway, mano-mano pay a maisalsalog manipud iti kabakiran. Kasla nuang a mangguyguyod ti arado, ipan da amin a pigsa da a guyuden ti mano a pidaso ti uway a nakagalut iti siket wenno ulo da agingga a makagteng da kadagiti kalapaw. Isu a sakbay da pay a makaala ti uway, bumalbale dan tapno adda ti igatang ti taraon ti pamilya ken balon iti kabakiran bayat nga aguw-uway, nayon pay ti barat a panagpresyo iti tunggal reppet ken “pole” wenno murdong ti uway segun iti kadakkel daytoy. Ken gapu ta saan da a makabasa ken makabilang, masansan ket masasaur da iti kwentaan.

Panagtitinnulong ti hukbo ken masa

Nabaknang iti rebolusyonaryo a kapadasan ken sangsangkamaysa a panagtignay dagiti mannalon ken nailyan a minorya iti baryo ti Kadas. Tawen 2000, timmaud ti isyu iti lugar idi ginandat ti mangimatmanton ti Community-based Forest Management a pagtalawen dagiti mannalon. Sigud daytoy nga addaan konsesyon iti panagtroso iti erya iti dandani sangaribo nga ektarya. Idi nabayag a nabakante ti konsesyon ket nagpwesto ditoy dagiti setler manipud iti Ifugao.

Iti panangidaulo ti Partido, balligi a nairupir dagiti mannalon ti karbengan da nga agsukay iti taltalonen da a daga. Iti proseso ket napadur-as ti lugar da kas makonkonsolida a paset ti base a gerilya. Adda dagiti organisasyon a naitakder ken dagiti proyekto a sosyo-ekonomiko kas kadagiti komunal a talon iti sektor ti kabataan, babbai, dagiti panglakayen wenno natataengan ken dagiti panday; adda dagiti ramit a pangtalon ken panangpadur-as ti sistema ti nadalus a danum ken dadduma pay a proyekto para iti pagimbagan dagiti mannalon ken panangpangato ti produksyon. Numan pay agtultuloy a saan a bigbigen ti reaksyunaryo a gubyerno ti karbengan da iti daga gapu iti kategorya a forest land kano daytoy, kabinnadang dagiti kaasideg nga ili ket sangsangkamaysa da a sinango ken naipagballigi dagiti pakaseknan da a mannalon iti lugar.

Dagiti proyekto a managkamkam ti daga

Nangrugi a mariribuk ti nasayaat a panggep dagiti mannalon idi simrek dagiti ubbaw a programa ti reaksyunaryo a gubyerno a nangpadisi iti pinullo a komunidad dagiti nailyan a minorya nga Agay, dagiti setler manipud Ifugao ken kabangibang a barangay. Daytoy ti NGP ken ti konstruksyon ti Ilagan-Divilacan Road para kano iti ekoturismo a mangisilpo iti sentro ti Isabela kadagiti ili iti igid-baybay. Doble a basnut dagitoy nga iskema ti panangagaw ti daga kadagiti katutubo a mapapaidaman ti karbengan iti daga ken pagbiagan.

Iti sidong ti dati a rehimen Benigno Aquino III, nairuswat iti intero a pagilyan ti National Greening Program kabilang iti syudad ti Ilagan idi 2011-2012. Ad-adda pay a napasaknap daytoy iti sidong ti rehimen Duterte a nagbalin nga E-NGP.

Napigsa ti panagsupyat ti masa nga agindeg kadagidiay a lugar. Ngem ti naranggas ken napaut nga operasyon ti 86th IB, 502 IBde iti sidong ti direktiba ken panangidaulo ti 5th ID, saan a nabaelan ti masa a mannalon nga agtalinaed. Napadisi dagiti mannalon ken nailyan a minorya a naatalan ti nasao a proyekto. Napapanaw amin nga agnaed iti igid-kalsada, ken naikabil isuda iti maymaysa a lugar nu sadinno a bulnerable da latta a mapatalaw. Dagiti dayo a babaknang ti simmublat a nagpwesto iti sigud a komunidad da iti panagngato ti balor ti daga iti igid ti kalsada.

Gapu ditoy, kolektibo a nagtignay dagiti mannalon, nailyan a minorya ken setler, a nagtungpal iti mano a serye a mobilisasyon, iti tulong ken pannarabay dagiti kakadwa. Nagisayangkat met kadagiti aksyon militar dagiti yunit ti hukbo kabilang ti panagdis-arma ken reyd. Daytoy nga isyu, kasilpo ti nasaknap a panagpadisi ti NGP kadagiti settler, panagkamkam dagiti tradisyunal nga apo’t daga ken panangpatalaw ti lokal nga reaksyunaryo a gubyerno iti umili tapno wayaan dagiti ubbaw a proyekto ti panagdur-as, ti nagbalin a batayan ti militante a panagtignay ken dangadang ti masa iti Kadas ken kabangibang nga il-ili.

Gubuay ti nabaknang a rebolusyonaryo a kapadasan iti pannakidangadang dagiti masa ti Kadas, naan-anay ti talek da iti hukbo ken ammo da a ti rebolusyonaryo a tignay laeng ti pudno a mangitantandudo ken mangbigbigbig iti karbengan da iti daga ken pagbiagan. Isu nga uray nu adda ti sumagmamano a panawen a saan a nakasubli dagiti kakadwa iti lugar, adda pay laeng ti bara ken regta ti panangpasangbay da iti hukbo. Malaksid iti suporta a materyal, maysa ni Manong Nestor ken ti dadduma pay ti nagbalin a sanggiran dagiti kakadwa iti panangsilpo iti dadduma pay a masa, ken nagbalin a kabadang da iti panangdanon iti dadduma pay nga ili.