Salumsom na dihang giadtoan sa mga kauban ang usa ka kalapaw o payag sa mag-uuway nga si Mang Nestor (dili niya tinuod nga pangalan) sa kalsada sa Ilagan-Divilacan Road. Naa kini sa kilid sa dalan maong ilang gihulat nga mosalop ang adlaw ayha sila moadto.

“Maayong gabii!” pag-abi-abi sa kauban uban sa abot-dunggan nga pahiyum. Wala pa gani siya makasulod sa payag, dali dayon siyang mihagulhol ug “Kadua!” lamang ang iyang nasangpit samtang padayon sa paghilak. Minaug si Mang Nestor ug giduul ang mga kauban ug hugot silang gigakos. “Dugay na mo wala makabisita. Dugay na mi naghulat ninyo,” malipayong saysay niya samtang giimbitar ang mga kauban sulod sa payag.

Si Mang Nestor usa sa mga nasudnong minoryang Agay sa Kadas (dili tinuod nga ngalan sa lugar) nga giilugan og yuta sa ngalan sa pekeng reporestasyon nga Enhanced National Greening Program (E-NGP). Dili na siya makakaingin tungod sa pagdili sa DENR. Sama sa tanang nasudnong minorya nga gihikawan sa yutang kabilin, wala siyay kaugalingong yuta maong pagpanguway ang nahimong panginabuhian nilang magtiayon. Bisan pa man sa kakapoy sa pagpanguway, gamay pa gihapon ang ilang kita aron masuportahan ang adlaw-adlaw nga panginahanglan sa pamilya.

“Wala ko naka-eskwela. Dili ko kahibalo mobasa, mosulat ug moihap pero kugi ko magtrabaho. Apan bisan og grabe na ang hago namo sa akong asawa sa pagpanguway, pirmi gihapon kami pit-os ug kasagaran lugi kay daghan kaayo ang ginakibhang sa among boss (sa pagpanguway),” paambit ni Mang Nestor samtang gitunulan ang mga kauban og init nga kape. “Busa malipayon kaayo ko nga nakabalik na mo diri sa amo mga kauban,” mapahiyumon niyang sulti.

Kumplekado ang proseso sa pagpanguway. Gawas nga daghan kini og tunok ug lisod kuhaon gikan sa kahoy o katkaton aron makuha tanan, manu-mano pa kining inaog gikan sa lasang. Daw mga kabaw nga nagadaro, ilang pagabirahon ang bangan sa uway nga nakahikot sa ilang hawak o ulo hangtud makaabot sa ilang payag. Maong sa wala pa makakuha og uway, mobale na sila aron makapalit og pagkaon ug balon sa lasang samtang nanguway, dugang pa ang barato nga presyo sa matag bangan ug “pole” sa uway depende sa kadaku niini. Ug tungod kay dili sila kahibalo mobasa ug moihap, kasagaran sila malimbungan sa pagkwenta.

Pagtinabangay sa hukbo ug masa

Abunda sa rebolusyonaryong kasinatian ug panaghiusa ang mga mag-uuma ug nasudnong minorya sa baryo sa Kadas. Niadtong 2000, adunay isyu sa lugar dihang gisulayan silang mga mag-uuma nga palayason sa nagdumala sa Community-based Forest Management. Aduna kini kanhi konsesyon sa pagtroso sa lugar nga halos usa ka libong ektarya. Dihang dugay nga abandonado ang konsesyon, nagpahiluna dinhi ang mga setler gikan sa Ifugao.

Sa pagpangulo sa Partido, nagmalampuson ang mga mag-uuma nga iduso ang ilang katungod sa pag-uma sa ilang yuta. Sa proseso, napalambo ang ilang lugar isip usa ka kinatibuk-ang bahin sa baseng gerilya. Nakatukod og mga organisasyon ug mga proyektong sosyo-ekonomiko sama sa mga komunal nga uma para sa kabatan-onan, kababayen-an, mga tigulang ug mga panday; adunay gamit sa uma ug pagpalambo sa sistema sa tubig mainum; ug uban pang mga proyekto alang sa kaayohan sa mga mag-uuma ug pagtaas sa produksyon. Bisan og nga wala pa gihapon giila sa reaksyunaryong gubyerno ang ilang katungod sa yuta tungod kay forest land daw kini, uban sa tabang sa mga silingang lungsod, hiniusa nilang giatubang ug nasulbad ang mga isyu sa mag-uuma sa lugar.

Mga proyektong pagpangilog og yuta

Nagsugod ang kagubot sa maayong laraw sa mga mag-uuma dihang misulod ang peke nga mga programa sa reaksyunaryong gubyerno nga nagpahawa sa mga komunidad sa mga nasudnong minoryang Agay, mga setler gikan sa Ifugao ug mga kasikbit nga barangay. Kini mao ang NGP ug ang pagtukod sa Ilagan-Divilacan Road para sa giingong ekoturismo nga magdugtong sa sentro sa Isabela ngadto sa mga baybayon. Dobleng kadaut ang maong mga iskema sa pag-angkon og yuta sa mga lumad nga gihikawan sa ilang katungod sa yuta ug panginabuhian.

Ilalum sa kanhing rehimen ni Benigno Aquino III, gilunsad sa tibuok nasud ang National Greening Program sa syudad sa Ilagan niadtong 2011-2012. Gipadaku pa kini ilalum sa rehimen ni Duterte nga nahimong E-NGP.

Lig-on ang pagsupak sa mga masa nga nagpuyo didto. Apan tungod sa bangis ug dugay nga operasyon sa 86th IB, 502 IBde ilalum sa direktiba ug pagpangulo sa 5th ID, wala makaya sa mga mag-uuma nga magpabilin. Napahawa ang mga mag-uuma ug nasudnong minorya nga naapektuhan sa maong proyekto. Gipahawa ang tanang nagpuyo sa kilid sa dalan ug gibutang sila sa usa ka lugar nga bulnerable pa gihapon nga mapahawa. Ang mga langyawng adunahan ang mipuli sa ilang karaang komunidad tungod sa pagsaka sa presyo sa yuta sa kilid sa kalsada.

Tungod niini, naghiusa ang mga mag-uuma, nasudnong minorya ug setler, nga misangpot sa serye sa mga mobilisasyon sa tabang ug giya sa mga kauban. Naglunsad usab og mga aksyong militar ang mga yunit sa hukbo lakip ang pagdisarma ug reyd. Kini nga isyu, kauban sa malukpanong pagpahawa sa NGP sa mga setler, pagpangilog sa mga tradisyunal nga agalong yutaan, ug pagpahawa sa lokal nga reaksyunaryong gubyerno sa lumulupyo aron hatagag dalan ang mga peke nga proyektong pangkalamboan, ang nahimong pundasyon sa militanteng kalihukan ug pakigbisog sa masa sa Kadas ug mga kasikbit nga lungsod.

Tungod sa abundang rebolusyonaryong kasinatian sa pakigbisog sa mga masa sa Kadas, daku ang ilang pagsalig sa hukbo ug nasayud sila nga ang rebolusyonaryong kalihukan ra ang tinuod nga nanalipud ug nag-ila sa ilang katungod sa yuta ug panginabuhian. Maong bisan og taas nga panahon nga wala nakabalik ang mga kauban sa lugar, nagpabilin gihapon ang kainit ug kadasig sa ilang pagdawat sa hukbo. Gawas sa materyal nga suporta, si Mang Nestor, uban sa uban pa, nahimong pundasyon sa mga kauban sa pag-abot sa uban pang masa ug nahimong kaabag nila sa pag-adto sa lain pang lungsod.