Sa munisipalidad sang Amai Manabilang (sadto Bumbaran) sa Lanao del Sur, nagakatabo subong ang lapnagon kag mapintas nga pagpang-agaw sang kadutaan sang mga Moro, Lumad kag setler nga mangunguma. Naghimbunanay ang sunod-sunod nga rehimen Duterte kag Marcos, lokal nga dinastiya nga Manabilang kag ang Armed Forces of the Philippines agud palayason ang mga nagapuyo sa lugar kag ipagamit ang ila mga kadutaan sa dumuluong nga mga multinasyunal nga kumpaniya.

Instrumento sang reaksyonaryo nga estado ang Southern Philippines Development Authority (SPDA), isa ka government-owned and controlled corporation (GOCC) nga nakapaidalum sa opisina sang presidente sa pagpang-agaw sang kadutaan. Ang SPDA, nga gintukod sadto pang 1975, ginhatagan sang kinamatarung sa “eminent domain.” Buot silingon, may ligal nga gahum ini nga mang-agaw sang mga pribado nga kadutaan para sa “pangpubliko nga gamit.” May otoridad ini nga ihatag ang naagaw nga mga kadutaan sa sin-o man nga ginapaboran sini nga lokal ukon dumuluong nga korporasyon.

Kauswagan para sa dumuluong

Bilang panugod, pwersa nga gin-angkon sang SPDA ang 26,000 ektarya sa Lanao del Sur kag ginpaidalum ini sa Agro-Industrial Development Program (AIDP), isa ka “special agro-economic zone” nga magapauswag kuno sa atrasado nga ekonomiya sang probinsya. Ginsakop sang AIDP ang erya nga sadto nakapaidalum sa Kapatiran Agro-Industrial Development Cooperative, isa ka “kooperatiba” nga gingamit sang sadto diktadurya Marcos agud sudlon ang mga hangaway sang Moro National Liberation Front. Ang 16,000 ektarya sini yara sa Wao kag ang 10,000 yara sa Amai Manabilang. Tungod “special economic zone,” magatamasa sang madamo nga insentibo ang mga dumuluong nga kumpaniya diri kasubong sang indi pagbayad sang buwis sa kita, VAT kag taripa sa gina-import sini nga mga materyal. May diskwento man ang mga ini sa arkila, kuryente kag tubig.

Halin 2020, indi magnubo sa lima ka mga dalagko nga kumpaniya ang ginpasulod sang SPDA sa “espesyal nga sonang agrikultural.”

Pinakadako diri ang EcoPlanet Bamboo, isa ka Amerikano nga kumpaniya, nga ginhatagan sang SPDA sang inisyal nga 8,360 ektarya sa 10 ka barangay sa dulunan sang Amai Manabilang kag Talakag, Bukidnon. Sa subong, yara sa 2,000 ektarya na ang natamnan sini sang komersyal nga kawayan. Plano sang kumpaniya nga magtanum sang kabug-osan nga 100,000 ka puno, sa tantos nga 500 ka puno kada ektarya.

Ginapabula sang EcoPlanet Bamboo ang plantasyon sang kawayan bilang “proyektong maka-kapalibutan” nga liwat magabuhi sa kalbo nga kagulangan. Apang sa iban nga bahin sang kalibutan, napamatud-an nga isa ka “scam” ang proyekto kag ang kumpaniya mismo. Makaduluda ang pagpanag-iya sang kumpaniya, lubong ini sa utang kag matiplangon ang mga pangako sini nga trabaho, kauswagan kag pagtipig sa kapalibutan.

Dugang sa mga nagpang-agaw sang kadutaan ang Asia-Pacific Precision Agriculture Group,isa man ka Amerikano nga kumpaniya. Ginsakop sini ang 2,000 ka ektarya kag gintamnan sang mais gamit ang abanse nga teknolohiya gani wala ini sang natuga nga bag-o nga trabaho. Ginguba sini ang katambi nga kagulangan agud maghimo sang karsada para mas mahapos nga ipasulod ang mga makina kag salakyan nga gamit sa produksyon.

Ginhatagan man sang SPDA sang duta ang Kennemer Foods International kag Sumifru. Ang Kennemer isa ka kumpaniya nga Pilipino nga ginapondohan sang bangko nga Dutch kag nagasuplay sang kakaw sa Mars Inc, isa ka Amerikano nga kumpaniya. Samtang, ang Sumifru isa ka kumpaniya nga Japanese nga nagaprodyus sang saging para sa mga merkado sa Japan, Thailand, South Korea kag Saudi Arabia. Subong naga-arkila ini sang mga duta sa tantos nga ₱25,000/tuig ukon ₱2,038 kada bulan.

Natalana man nga magsulod ang iban pa nga dumuluong nga kumpaniya kasubong sang Nestle (kape), RNF Industries Corporation (abokado) kag iban pa nga produkto pang-eksport.

Mapintas nga pagpalayas

Indi matuod ang ginasiling sang SPDA nga bakante ang mga kadutaan nga ginsakop sang AIDP, ukon nga ang mga ini “nakalbo nga kagulangan.” Okupado kag ginabungkal ang kadam-an sang mga ini sang mga Moro, Lumad kag setler nga mangunguma sa malawig na nga panahon. Dako nga bahin sini duta sang katigulangan sang mga Maranao kag Higaonon.

Ginhimuslan sang SPDA ang kawad-on sang ligal nga pamatuod sang mga Moro, Lumad kag setler agud agawon ang ila mga duta. Ginpademolis sang ahensya ang mga kabalayan kag ginpang-buldos ang mga ulumhan, lakip ang inektarya nga tubuhan, utanon kag maisan. Ginpatigayon ang mapintas nga demolisyon kag mga pagpalayas gamit ang mga soldado kag pulis, subongman ang mga elemento halin sa CAFGU, MILF kag private army sang pamilya Manabilang.

May mga pamilya nga gin-agawan sang tubtob sa 30 ka ektarya nga ulumhan, lakip yadtong mga nagapanguma sang utanon kaangay sang karots, repolyo, patatas kag iban pa. Madamo ang nagpamalibad nga magbalhin sa relocation site kon diin ang tanyag 40 metro kwadrado nga duta lang kada pamilya. Ang mga naghangyo nga magpabilin sa mga ulumhan ginhatagan lang sang 1/4 ka ektarya.

Ang iban nga napalayas nga mangunguma ginpatrabaho sa mga plantasyon sang Sumifru. Tuman ka nubo na sang ginapasweldo sa ila, masami pa ini nga nagaka-atrasar. Wala sila sang benepisyo kag kasegurohan sa trabaho.

Sa kaso sang EcoPlanet, gintamnan sang kawayan ang mga ulumhan nga may yara pa sang mga tanum. Nagtanum man ang mga tinawo sini sang binhi tubtob sa ugsaran sang mga kabalayan. May iban nga ginpwersa nga “i-donate” ang ila duta sa kumpaniya.

Sa tanan nga ini, kakunsabo ang pamilya Manabilang nga nagahari sa lokal nga gobyerno. Ginhimo sini nga “sampol” ang pag-aresto sa pila ka nagpamalibad nga maghalin sa duta, pagbilanggo sa ila kag pagpatong sang mataas nga pyansa agud pahugon ang mga magbato. Nagahari paagi sa teror ang pamilya Manabilang. Bantog ini sa masaker sang 17 ka setler nga Ilonggo sadtong 2014.

Apang, may mga wala natay-og kag ginpang-gabot ang mga bag-o tanum nga kawayan sa mga ulumhan. May mga higayon man nga napunggan sang mga residente ang pagbuldos sang ila mga tubuhan. Nagapanawagan sila sa mga opisyal, kag isa ka higayon nagkadto sa Cagayan de Oro agud magpatigayon sang hublag protesta. Ang tanan nga ini panugod pa lang kag pwede nga mangin kapital sa masunod nila nga away.