Ha munisipalidad han Amai Manabilang (hadto anay Bumbaran) ha Lanao del Sur, nahitatabo yana an hiluagan ngan madarahug nga panlupot han tuna han mga Moro, Lumad ngan dapon nga parag-uma. Nagkonsabuhay an magkasunod nga rehimen Duterte ngan Marcos, lokal nga dinastiya nga Manabilang ngan an Armed Forces of the Philippines agud palayason an mga naukoy ha lugar ngan igpagamit an ira mga tuna ha langyaw nga mga multinasyunal nga kompaniya.

Instrumento han reaksyunaryo nga estado an Southern Philippines Development Authority (SPDA), usa nga government-owned and controlled corporation (GOCC) nga nakapailarum ha upisina han presidente ha panlupot han tuna. An SPDA, nga igintukod hadton 1975 pa, gintagan han katungod ha “eminent domain.” Karuyag sidngon, may ligal nga poder ini nga manlupot han pribado nga tuna para ha “pampubliko nga gamit.” May otoridad ini nga ihatag an nalupot nga mga tuna ha hin-o man nga ginpapaburan hini nga lokal o langyaw nga korporasyon.

Kauswagan para ha langyaw

Komo pasiuna, pwersahay nga gin-angkon han SPDA an 26,000 kaektarya ha Lanao del Sur ngan iginpailarum ini ha Agro-Industrial Development Program (AIDP), usa nga “special agro-economic zone” nga magpapauswag kunuhay ha atrasado nga ekonomiya han prubinsya. Ginlupgop han AIDP an erya nga hadto nakapailarum ha Kapatiran Agro-Industrial Development Cooperative, usa nga “kooperatiba” nga gin-gamit han hadto anay diktadura nga Marcos agud pasurenderon an mga mangaraway han Moro National Liberation Front. An 16,000 kaektarya hini aada ha Wao ngan an 10,000 aada ha Amai Manabilang. Tungod kay “special economic zone,” magtatagamtam hin damo nga insentibo an mga langyaw nga kompaniya dinhi sugad han diri pagbabayad han buhis ha kita, VAT ngan taripa ha gin-iimport hini nga materyal. Mayda liwat ini diskwento ha plete, kuryente ngan tubig.

Tikang 2020, diri mamenos ha lima nga dagko nga kompaniya an iginsulod han SPDA ha “ispesyal nga sona nga agrikultural.”

Pinakadako dinhi an EcoPlanet Bamboo, usa nga Amerikano nga kompaniya, nga gintagan han SPDA hin inisyal nga 8,360 kaekatarya ha 10 nga barangay ha bawnderi han Amai Manabilang ngan Talakag, Bukidnon. Ha presente, aada ha 2,000 kaektarya na an natanuman hini han komersyal nga kawayan. Plano han kompaniya nga magtanum hin kabug-usan nga 100,000 kapuno, ha abereyds nga 500 kapuno kada ektarya.

Igintatanyag han EcoPlanet Bamboo an plantasyon han kawayan komo “proyekto nga maka-kalibungan” nga utro nga magbubuhi ha upaw nga kagurangan. Pero, ha iba nga parte han kalibutan, napamatud-an na nga usa nga “scam” an proyekto ngan an kompaniya mismo. Urusahon an pananag-iya han kompaniya, ludlod ini ha utang ngan mapan-uwat an mga saad hini nga trabaho, pag-uswag ngan pag-ataman ha kalibungan.

Dugang ha mga nanlupot han tuna an Asia-Pacific Precision Agriculture Group, usa liwat nga Amerikano nga kompaniya. Ginlupgop hini an 2,000 kaektarya ngan gintanuman hin mais gamit an abante nga teknolohiya sanglit waray ini nahimo nga bag-o nga trabaho. Ginhibang hini an kasapit nga kagugub-an para maglatag hin kalsada agud mas masayon nga isulod an mga makina ngan sarakyan nga gamit ha produksyon.

Gintagan gihap han SPDA hin tuna an Kennemer Foods International ngan Sumifru. An Kennemer usa nga kompaniya nga Pilipino nga ginpopondohan han bangko nga Dutch ngan nagsusuplay han kakaw ha Mars Inc, usa nga Amerikano nga kompaniya. Samtang, an Sumifru usa nga kompaniya nga Japanese nga nagpoprodyus hin saging para ha mga merkado han Japan, Thailand, South Korea ngan Saudi Arabia. “Nagpeplete” ini yana han mga tuna ha abereyds nga ₱25,000/tuig o ₱2,038 kada bulan.

Nakatalaan liwat nga sumulod an iba pa nga langyaw nga kompaniya nga kape sugad han Nestle (kape), RNF Industries Corporation (abokado) ngan iba pa nga pan-eksport nga produkto.

Madarahug nga pagpapalayas

Diri tinuod an ginsering han SPDA nga bakante an mga tuna nga lupgop han AIDP, o mga “naupaw nga kagurangan” na ini. Okupado ngan ginhuhulad an kadam-an hini han mga Moro, Lumad ngan dapon nga parag-uma ha maiha na nga panahon. Dako nga parte hini ansestral nga tuna han mga Maranao ngan Higaonon.

Ginsingabot han SPDA an kawaray hin ligal nga karig-unan han mga Moro, Lumad ngan settler agud luputon an ira mga tuna. Iginpademolis han ahensya an mga kabablayan ngan ginbuldoser an mga umhanan, kalakip an ekta-ektarya nga tubuhan, taramnan hin mga utanon, ngan maisan. Ginhimo an madarahug nga demolisyon ngan mga pagpapalayas gamit an mga sundalo ngan pulis, sugadman an mga elemento tikang ha CAFGU, MILF ngan private army han pamilya nga Manabilang.

Mayda mga pamilya nga gin-agawan hin tubtub 30 kaektarya han umhanan, kalakip adton mga parag-uma han utanon sugad han karots, repolyo, patatas ngan iba pa. Damo an diniri nga bumalhin ha relocation site diin an saad 40 metros kwadrado nga tuna la kada pamilya. An mga nakimaluoy nga magpabilin ha mga umhanan gintagan la hin ikaupat kaparte nga ektarya.

An iba nga ginpalayas nga parag-uma ginpatrabaho ha mga plantasyon han Sumifru. Himubo ura-ura na han iginsusuhol ha ira, agsub pa ini nadedelatar. Waray hira mga benepisyo ngan kaseguruhan ha trabaho.

Ha kaso han EcoPlanet, gintanuman hin kawayan an mga umhanan nga mayda pa mga nakatanum. Nagtanum gihap an mga tawuhan hini hin gahi tubtub ha ganghaan han mga kabablayan. Mayda iba nga ginpwersa nga “ig-donar” an ira tuna ha kompaniya.

Hini ngatanan, kakunsabo an pamilya nga Manabilang nga naghahadi ha lokal nga gubyerno. Ginhimo hini nga “sampol” an pangaresto ha pira nga diniri nga gumikan ha tuna, pagpriso ha ira ngan pag-imponer hin hitaas nga piyansa agud tarhugon an mga naato. Naghahadi pinaagi han ngirhat an pamilya nga Manabilang. Bantugan ini ha masaker han 17 nga Ilonggo nga dapon hadton 2014.

Sugadpaman, mayda mga waray mabantad ngan ginpan-gabot an mga bag-o nga tanum nga kawayan ha mga umhanan. Mayda liwat mga higayon nga napugngan han mga residente an pagbuldos han ira katubhan. Nanawagan hira ha mga upisyal, ngan usa kabeses kinadto ha Cagayan de Oro agud maghimo hin gios protesta. Ini ngatanan patikang pa la ngan poyde magin puhunan ha masunod nira nga pag-ato.