Iti munisipalidad ti Amai Manabilang (dati a Bumbaran) idiay Lanao del Sur, madama a mapaspasamak ti nasaknap ken naranggas a panagrabsut ti daga dagiti Moro, Lumad ken setler a mannalon. Nagkumkumplot ti agsaruno a rehimen Duterte ken Marcos, ti lokal a dinastiya a Manabilang ken ti Armed Forces of the Philippines tapno pagtalawen dagiti agindeg iti lugar ken ipaaramat ti daga da kadagiti gangannaet a multinasyunal a kumpanya.

Instrumento ti reaksyunaryo nga estado iti panang-agaw ti daga ti Southern Philippines Development Authority (SPDA), maysa a government-owned and controlled corporation (GOCC) a nakaipasidong iti upisina ti presidente. Ti SPDA a nabuangay idi pay 1975, ket naipaayan ti karbengan iti “eminent domain.” Kayat na a sawen, addaan daytoy ti ligal a bileg nga ag-agaw kadagiti pribado a daga para iti “pangpubliko nga usar.” Addaan awtoridad daytoy nga isagut dagiti naagaw a daga iti siasinoman a pabpaboran daytoy a lokal wenno gangannaet a korporasyon.

Panagdur-as para iti gangannaet

Kas pakauna, pwersado a tinagikua ti SPDA ti 26,000 ektarya idiay Lanao del Sur ken inpasidong daytoy iti Agro-Industrial Development Program (AIDP), maysa nga “special agro-economic zone” a mangpadur-as kano iti atrasado nga ekonomya ti prubinsya. Sinaklaw ti AIDP ti erya a sigud a nakaipasidong iti Kapatiran Agro-Industrial Development Cooperative, maysa a “kooperatiba” nga inaramat idi ti diktadura a Marcos tapno pasukuen dagiti mannakigubat ti Moro National Liberation Front. Ti 16,000 ektarya daytoy ket adda idiay Wao ken ti 10,000 ket adda idiay Amai Manabilang. Gapu ta “special economic zone,” agsagrap ti adu nga insentiba dagiti gangannaet a kumpanya ditoy kas ti saan a panagbayad ti buwis iti pastrek da, VAT ken taripa kadagiti ang-angkaten dagitoy a materyal. Adda met diskwento da iti abang, kuryente ken danum.

Manipud idi 2020, saan a bumaba iti lima a dadakkel a kumpanya ti inserrek ti SPDA iti “espesyal a sona nga agrikultural.”

Kadakkelan ditoy ti EcoPlanet Bamboo, maysa nga Amerikano a kumpanya nga inikkan ti SPDA ti inisyal nga 8,360 ektarya iti 10 a barangay a nagbeddengan ti Amai Manabilang ken Talakag, Bukidnon. Iti agdama, addan iti 2,000 ektarya ti namulaan ti komersyal a kawayan. Balak ti kumpanya nga agmula ti kabuklan a 100,000 puon, iti tantos a 500 puon kada ektarya.

Ilaklako ti EcoPlanet Bamboo ti plantasyon ti kawayan kas “proyekto a maka-kalikasan” a balbaliw a mangbiag iti nakalbon a kabakiran. Ngem iti sabali a paset ti lubong, napaneknekan a ti proyekto ken ti mismo a kumpanya ket maysa nga “scam” wenno salamangka. Mapagduduaan ti panagtagikua ti kumpanya, nakailumlom iti utang ken manangallilaw dagiti kari daytoy iti trabaho, panagdur-as ken panangtagiben iti nakaparsuaan.

Nayon kadagiti nang-agaw ti daga ti Asia-Pacific Precision Agriculture Group, maysa met nga Amerikano a kumpanya. Sinaklaw daytoy ti 2,000 ektarya ken minulaan ti mais usar ti abante a teknolohiya isu nga awan ti napataud daytoy a baro a trabaho. Dinadael daytoy ti kaasideg a kabakiran tapno agiyaplag ti kalsada tapno naparpardas a maiserrek dagiti makina ken lugan nga maaramat iti produksyon.

Sinagutan met ti SPDA ti daga ti Kennemer Foods International ken Sumifru. Ti Kennemer ket maysa a kumpanya a Pilipino a ponpondoan ti bangko a Dutch ken agisusuplay ti kakaw iti Mars Inc, maysa nga Amerikano a kumpanya. Kabayatan na, ti Sumifru ket maysa a kumpanya a Japanese nga agprodprodyus ti saba para kadagiti merkado ti Japan, Thailand, South Korea ken Saudi Arabia. Madama daytoy nga “agab-abang” kadagiti daga iti tantos a ₱25,000/tawen wenno ₱2,038 kada bulan.

Naituding met a sumrek ti dadduma pay a kumpanya ti kape kas ti Nestle (kape), RNF Industries Corporation (abokado) ken dadduma pay a produkto a pang-eksport.

Naranggas a panagpadisi

Saan a pudno ti inbaga ti SPDA a bakante dagiti daga a sinaklaw ti AIDP, wenno dagitoy ket “nakalbo a kabakiran.” Ti kadaklan dagitoy ket okupado ken suksukayen dagiti Moro, Lumad ken setler a mannalon iti nabayagen a panawen. Dakkel a paset dagitoy ket tawid a daga dagiti Maranao ken Higaonon.

Ginundawayan ti SPDA ti kinaawan ti ligal a sertipiko dagiti Moro, Lumad ken setler tapno agawen ti daga da. Inpademolis ti ahensya dagiti kabalbalayan ken binuldoser dagitoy dagiti kataltalonan, karaman ti ekta-ektarya a kaunasan, kanatengan ken kamaisan. Inyaramid da ti nararangas a demolisyon ken panagpadisi usar dagiti soldado ken pulis, kasta met dagiti elemento manipud iti CAFGU, MILF ken private army ti pamilya a Manabilang.

Adda dagiti pamilya a naagawan iti agingga 30 ektarya ti kataltalonan, kabilang dagidiay mannalon ti nateng kas ti karots, repolyo, patatas ken dadduma pay. Adu ti nagkedked nga umakar iti relocation site nu sadinno a ti diaya ket 40 metro kwadrado laeng a daga kada pamilya. Dagiti nakisarita nga agtalinaed kadagiti taltalon ket naikkan laeng ti inkapat (1/4) nga ektarya.

Ti dadduma a napatalaw a mannalon ket pinagtrabaho da kadagiti plantasyon ti Sumifru. Nakababbaba ngaruden ti maipaspasweldo kadakuada, masansan pay a maladaw. Awan ti benepisyo da ken kinatalged iti trabaho.

Iti kaso ti EcoPlanet, minulaan da ti kawayan dagiti taltalon nga addaan pay nakamula. Nagmula met dagiti tauhan daytoy ti bin-i agingga kadagiti ruangan dagiti kabalbalayan. Adda dagiti napwersa nga “idonar” ti daga da iti kumpanya.

Amin kadagitoy ket kasabwat ti pamilya a Manabilang nga agar-ari iti lokal a gubyerno. Inaramid daytoy a “sampol” ti panag-aresto iti sumagmamano a nagkedked nga pumanaw iti daga, panangibalud kadakuada ken panangipataw ti nangato a pyansa tapno pangtaan dagiti lumaban. Agar-ari babaen ti teror ti pamilya a Manabilang. Mabigbig daytoy iti masaker ti 17 a setler nga Ilonggo idi 2014.

Nupay kasta, adda dagiti saan a nagungon ken pinarut-parut da dagiti baro a naimula a kawayan kadagiti taltalon. Adda met dagiti gundaway a nalappedan dagiti residente ti panangbuldos iti kaunasan da. Immawag da kadagiti upisyal, ken naminsan pay a nagturong da idiay Cagayan de Oro tapno agiyaramid ti tignay protesta. Amin dagitoy ket pakauna pay laeng ken posible nga agbalin a puonan iti sumaruno a laban da.