Sa lungsod sa Amai Manabilang (kaniadto Bumbaran) sa Lanao del Sur, kasamtangang nagakahitabo ang halapad ug bangis nga pagpangilog sa yuta sa mga Moro, Lumad ug settler nga mag-uuma. Nagkunsabuhay ang magkasunod nga rehimen ni Duterte ug Marcos, ang lokal nga dinastiyang Manabilang, ug ang Armed Forces of the Philippines aron palayason ang mga nagpuyo sa lugar ug ipagamit ang ilang mga yuta sa mga langyawng multinasyunal nga kumpanya.

Instrumento sa reaksyunaryong estado ang Southern Philippines Development Authority (SPDA), usa ka government-owned and controlled corporation (GOCC) nga ilalum sa upisina sa presidente para sa pagpangilog og yuta. Ang SPDA, nga natukod pa kaniadtong 1975, gihatagan og katungod sa “eminent domain.” Nagpasabot kini nga adunay ligal nga gahum ang SPDA sa ilugon ang pribadong kayutaan sa “pangpublikong kapuslanan.” Aduna kini awtoridad nga ihatag ang nailog nga yuta ngadto sa bisan kinsang lokal o langyawng korporasyon nga ilang gipaboran.

Kalamboan alang sa langyaw

Isip pasiuna, pugos nga giangkon sa SPDA ang 26,000 ektarya sa Lanao del Sur ug gipailalum sa Agro-Industrial Development Program (AIDP), usa ka “special agro-economic zone” nga magpalambo kuno sa atrasadong ekonomiya sa prubinsya. Gisakop sa AIDP ang lugar nga kaniadto ilalum sa Kapatiran Agro-Industrial Development Cooperative, usa ka “kooperatiba” nga gigamit sa diktadurang Marcos aron pasurenderon ang mga manggugubat sa Moro National Liberation Front. Ang 16,000 ektarya niini anaa sa Wao ug ang 10,000 nahimutang sa Amai Manabilang. Tungod kay “special economic zone” kini, makatagamtam ang mga langyawng kumpanya og daghang insentibo sama sa dili pagbayad og buhis sa kita, VAT ug taripa sa mga giimport nga materyales. Aduna usab silay diskwento sa abang, kuryente ug tubig.

Sukad 2020, dili moubos sa lima ka dagkung kumpanya ang gisulod sa SPDA sa “espesyal nga sona sa agrikultura.”

Pinakadako niini ang EcoPlanet Bamboo, usa ka Amerikanong kumpanya, nga gihatagan sa SPDA og inisyal nga 8,360 ektarya sa 10 ka barangay sa utlanan sa Amai Manabilang ug Talakag, Bukidnon. Karon, mga 2,000 ektarya na ang natamnan niini og komersyal nga kawayan. Plano sa kumpanya nga magtanum og 100,000 ka punuan, nga nagpasabot og 500 ka punuan matag ektarya.

Ginabaligya sa EcoPlanet Bamboo ang plantasyon sa kawayan isip “proyektong maka-kalikasan” nga subling mobuhi sa naupaw nga kalasangan. Apan sa ubang bahin sa kalibutan, napamatud-an nga kini o ang kumpanya mismo usa ka “scam.” Kadudahan ang pagpanag-iya sa kumpanya, puno kini sa utang ug malinglahon ang ilang mga saad sa trabaho, kalamboan ug pag-atiman sa kalikupan.

Lakip sa mga nangilog og yuta ang Asia-Pacific Precision Agriculture Group, usa usab ka Amerikanong kumpanya. Gisakop niini ang 2,000 ektarya ug gitamnan og mais gamit ang abante nga teknolohiya busa wala kini nakahatag og bag-ong trabaho. Giguba niini ang kasikbit nga lasang aron magmuntar og kalsada aron mas sayon ang pagpasulod sa mga makina ug mga sakyanan sa produksyon.

Gihatagan usab sa SPDA og yuta ang Kennemer Foods International ug Sumifru. Ang Kennemer usa ka Pilipinong kumpanya nga gipondohan sa bangkong Dutch ug nagsuplay og kakaw sa Mars Inc, usa ka Amerikanong kumpanya. Samtang ang Sumifru usa ka kumpanyang Japanese nga nagaprodyus og saging alang sa mga merkado sa Japan, Thailand, South Korea ug Saudi Arabia. Karon, nag-abang sila og yuta sa kantidad nga ₱25,000 kada tuig o ₱2,038 kada bulan.

Nakatakda usab nga mosulod ang ubang langyawng kumpanya sa kape sama sa Nestle (kape), RNF Industries Corporation (abokado) ug uban pang produktong pang-export.

Bangis nga pagpangabog

Dili tinuod ang giingon sa SPDA nga bakante ang mga yuta nga gisakop sa AIDP, o nga kini mga “upaw nga kalasangan.” Okupado ug giugmad kini sa kadaghanan sa mga Moro, Lumad ug settler nga mag-uuma sulod sa dugay na nga panahon. Daku nga bahin niini mga yutang kabilin sa mga Maranao ug Higaonon.

Gipahimuslan sa SPDA ang kakulang sa ligal nga titulo sa mga Moro, Lumad ug settler aron ilugon ang ilang mga yuta. Gipademolis sa ahensya ang mga balay ug gipangbuldoser ang mga umahan, lakip na ang lagpad nga tubuhan, gitamnan og gulay ug mais. Gipahigayon ang bangis nga demolisyon ug pagpangabog gamit ang mga sundalo ug pulis, ingonman mga elemento gikan sa CAFGU, MILF ug private army sa pamilyang Manabilang.

Adunay mga pamilya nga nailugan og hangtud 30 ektaryang umahan, lakip na ang mga mag-uuma sa gulay sama sa karots, repolyo, patatas ug uban pa. Daghan ang mibalibad nga mobalhin sa relocation site diin 40 ka metro kwadrado lamang ang gihatag nga luna sa matag pamilya. Ang mga nihangyo nga magpabilin sa ilang mga umahan gihatagan lang og 1/4 nga ektarya.

Ang ubang napalayas nga mag-uuma gipatrabaho sa mga plantasyon sa Sumifru. Ubos kaayo ang ilang sweldo ug kasagaran pa kining madelatar. Wala silay mga benepisyo ug kasiguruhan sa trabaho.

Sa kaso sa EcoPlanet, gitamnan og kawayan ang mga umahan nga aduna pay mga tanum. Nagtanum usab ang mga trabahante niini og binhi hangtud sa palibot sa mga balay. Aduna usay mga gipugos nga “i-donate” ang ilang yuta sa kumpanya.

Niining tanan, lambigit ang pamilyang Manabilang nga naghari sa lokal nga gubyerno. Gibuhat nilang “sampol” ang pag-aresto sa pipila nga nagdumili nga mohawa sa yuta, pagpriso kanila ug pagpahamtang og taas nga piyansa aron hadlukon ang mga misukol. Naghari sila pinaagi sa terorismo. Notoryus ang pamilyang Manabilang sa pagmasaker sa 17 ka settler nga Ilonggo niadtong 2014.

Bisan pa man, adunay mga wala mahadlok ug gipang-ibot ang mga bag-ong tanum nga kawayan sa mga umahan. Aduna usay mga higayon napugngan sa mga residente ang pagdemolis sa ilang tubuhan. Nanawagan sila sa mga upisyal, ug may higayon nga miadto pa sa Cagayan de Oro aron magprotesta. Kini sinugdanan pa lamang ug mamahimong pundasyon sa sunod nilang pakigbisog.