Kada Martes, nagausab ang presyo sa mga produktong petrolyo sa Pilipinas. Gikan Enero hangtud Mayo 20, misaka kini og 11 ka beses samtang 10 ka beses kining miubos. Mas dagku ang mga pagsaka kumpara sa mga pagkunhod nga nakaresulta sa netong dugang nga ₱4/kilo sa presyo sa gasolina ug ₱3.80/kilo sa presyo sa diesel.

Niadtong Mayo 20, sa pagpangulo sa Bayan Muna, subling nagprotesta ang mga demokratikong grupo batok sa lain na usab nga dakung pagsaka sa presyo (₱1.30/kilo sa gasolina; ₱1.80 sa diesel, ug ₱0.95-₱1.40 sa kerosene). Kini taliwala sa padayon nga pagkunhod sa presyo sa krudo sa merkado sukad Abril nga miabot pa sa $10 kada bariles.

Sa kanunay, ang mga kumpanya sa lana ug ang Department of Energy (DoE) nangatarungan nga ang pagsaka sa presyo usa ka “salamin sa pag-usab-usab sa presyo sa krudong lana sa kalibutang merkado.” Lakip sa ilang gihimong rason ang pagkunhod sa produksyon sa Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC), pagsaka sa demand sa mga tugnaw nga nasud, ug ang pagsugod sa mga armadong kagubot nga may kalabutan sa mga prodyuser sa lana.

Manipulasyon ug monopolyong pagtakda sa presyo

Dili prodyuser sa lana ang Pilipinas. Usa na lamang ang planta niini nga nagarepina og krudong lana. Niadtong 2024, gibanabana nga 471,000 ka bariles sa lain-laing klase sa produktong petrolyo ang konsumo sa nasud matag adlaw, diin 95-99% niini ang imported. Niadtong 2022, repinado 78.2% sa imported nga lana, samtang 21.8% lang ang gi-import nga krudo.

Busa, tinuod nga naapektuhan ang lokal nga presyo sa lana sa pag-usab-usab sa presyo sa krudo sa kalibutan, apan dili direkta. Mas direkta ang epekto sa lokal nga presyo ang mga pagbag-o sa gasto sa pagrepina, mga problema sa suplay o proseso sa pagrepina, lokal nga buhis (12% VAT ug excise), gasto sa transportasyon, ug ang exchange rate sa piso ug dolyar.

Sa kinatibuk-an, naapektuhan sa mga kartel sa OPEC+ ang presyo tungod kay kontrolado niini ang 40% sa suplay ug 80% sa mga reserba sa lana sa tibuok kalibutan. Aduna kini gahum sa pagtakda sa presyo sa krudo nga sobra pa sa gasto sa produksyon. Pananglitan, ang Aramco sa Saudi Arabia nakaprodyus sa krudo sa kantidad nga $11.80/bariles niadtong 2024. Adtong panahuna, ang presyo sa merkado sa kalibutan anaa sa $31/bariles.

Gimanipula sa OPEC+ ang presyo sa krudo sa kalibutanong merkado pinaagi sa koordinadong pagkunhod o pagdugang sa suplay. Sa usa ka pagtuon, giingon nga hangtud 30% sa presyo sa lana sa kalibutan resulta sa manipulasyon sa OPEC+ sa suplay.

Ang ulahing pagtakda sa pagkunhod sa produksyon ang OPEC+ niadtong Nobyembre 2023. Nauyunan sa mga nasud nga kibhangan ang produksyon og 2.2 milyong bariles matag adlaw aron pugngan ang pagkunhod sa presyo sa krudo. Apan sukad Abril karong tuiga, nagkasabot ang walo ka dagkung prodyuser nga hinay-hinay nga pataason ang suplay sa sunod tulo ka bulan. Gituohan nga kini usa ka lakang batok sa paglapas sa Iran sa gitakdang kota sa produksyon, ug sa parehong panahon, pangkontra sa hulga sa US nga lukpon ang merkado sa mas baratong shale oil. Dili apil sa OPEC+ ang US ug unsamang lihok niini sa produksyon sa lana naghulga nga ilugon ang bahin sa merkado sa OPEC+.

Sa adlaw-adlaw, usa sa mga hinungdan sa pag-usab-usab sa presyo sa lana mao ang ispekulasyon sa gitawag nga “futures trading,” usa ka sistema sa pamatigayon diin gipalit ug gibaligya ang lana nga iproduce pa lang ug gamiton sa umaabot. Giingon nga ang presyo sa “futures” gitakda base sa ispekulasyon sa lihok sa merkado, posibleng mga kakulian sa produksyon ug mga heopulitikal nga panghitabo, sama sa kalit nga pag-ulbo sa gubat o pag-alsa. Apan sumala sa usa ka bag-ong pagtuon, 60%-65% sa paglihok sa presyo sa lana sulod sa usa ka adlaw sa trading resulta sa “algorithmic trading” o pagpalit ug pagbaligya sa “futures” base sa teknikal nga datos. Wala na kini kalabutan sa aktwal nga kalihukan sa merkado ug mga panghitabo sa kalibutan.

Dereguladong manipulasyon

Sa Pilipinas, labaw pang napamahal sa mga kumpanya sa lana ang lokal nga presyo tungod sa Oil Deregulation Law, ang balaod nga nagtangtang sa kontrol sa estado sa industriya. Ilalum sa balaod, gitugutan ang mga kumpanya nga “iuyon” ang ilang presyo sa kalibutanong merkado ug direktang ipasa ang bisan unsang pag-usab sa presyo ngadto sa mga konsyumer. Giaprubahan ang balaod aron awhagon ang “gawasnong kumpetisyon” sa sektor.

Imbis nga “kumpetisyon,” naghimo ang balaod og kartel diin dali ra para sa mga kumpanya sa lana nga manipulahon, pasobrahan ang presyo (overprice), ug magkunsabuhay. Walay obligasyon ang mga kumpanya nga ipahibalo sa estado ug publiko kung pila sa presyo ang gikan sa kalibutanong merkado; pila ang gasto sa pagrepina, pagtipig ug transportasyon; ug pila ang ilang kita gikan niini. Niadtong 2019, napugos ang estado nga ipahibalo sa publiko ang mga numero, apan aktibo kining gisupak ug gipahunong sa mga kumpanya.

Napamatud-an sa nangagi nga mas daku ang pagsaka sa lokal nga presyo kumpara sa pagsaka sa presyo sa krudo sa kalibutang merkado. Sa usa ka pagtuon sa Ibon Foundation sa mga pag-usab sa presyo gikan 1999 hangtud 2011, mas taas ug 20-22% ang lokal nga presyo kumpara sa pagsaka sa presyo sa krudo sa kalibutan. Duha sa labing dagkung kumpanya sa lana sa nasud, ang Shell ug Caltex, mga subsidiary sa multinasyunal nga mga kumpanya, ang mga suspek sa manipulasyon ug ispekulasyon sa kalibutanong langkub.