Kada Martes, agbalbaliw ti presyo dagiti produkto a pretrolyo iti Pilipinas. Manipud Enero agingga Mayo 20, ngimmato daytoy ti 11 a daras bayat a 10 daras met a bimmaba daytoy. Dakdakkel dagiti panagngato kumpara kadagiti panagbaba a nagresulta iti neto a nayon a ₱4/litro iti presyo ti gasolina ken ₱3.80/litro iti presyo ti diesel.

Idi Mayo 20, balbaliw a nagprotesta dagiti demokratiko a grupo, iti panangiyuna ti Bayan Muna, laban iti maysa manen a dakkel a panagngato ti presyo (₱1.30/litro iti gasolina;₱1.80 iti diesel ken ₱0.95-₱1.40 iti kerosina). Daytoy ket iti laksid ti tuluy-tuloy a panagbaba ti presyo ti krudo a langis iti agingga $10 kada bariles iti pagtagilakuan manipud pay Abril.

Kanayon nga irasrason dagiti kumpanya ti langis ken ti Department of Energy (DoE) a ti panagngato ti presyo ket “sarming ti panagbaliw-baliw ti presyo ti krudo a langis iti sangalubongan a partagilakuan.” Kabilang kadagiti mairasrason ti panagkissay ti produksyon ti Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC), panagngato ti demand kadagiti nalammiis a pagilyan, uray metten ti panagbettak dagiti armado a binnusor nga addaan kainaigan kadagiti prodyuser ti langis.

Manipulasyon ken monopolyo a panagpresyo

Saan a prodyuser ti langis ti Pilipinas. Agmaymaysa laengen ti planta daytoy nga agreprepina ti krudo a langis. Idi 2024, mapatta-patta nga adda iti abereyds a 471,000 bariles ti nadumaduma a klase ti produkto a petrolyo tunggal aldaw ti makonkonsumo iti pagilyan, nu sadinno a 95-99% daytoy ket imported. Idi 2022, 78.2% ti imported a langis ket repinado, bayat a 21.8% laeng ti maang-angkat a krudo a langis.

Iti kasta, pudno nga apektado ti lokal a presyo ti langis iti agbaliw-baliw a presyo ti krudo a langis iti sangalubongan, ngem saan a direkta daytoy. Ad-adda a direkta ti epekto iti lokal a presyo dagiti panagbalbaliw iti gastos iti panagrepina, dagiti problema iti suplay wenno proseso ti panagrepina, dagiti lokal a naipataw a buwis (12% VAT ken excise), gastos iti transportasyon ken sinnukatan ti piso ken dolyar.

Iti kabuklan, apektado dagiti garaw-kartel ti OPEC+ ti presyo gapu ta kontrolado daytoy ti 40% ti suplay ken 80% dagiti reserba a langis iti intero a lubong. Adda kabaelan ti kartel nga ikeddeng a nalablabes iti gastos daytoy iti produksyon ti linnakuan ti krudo a langis iti merkado. Ti Aramco ti Saudi Arabia, kaspangarigan, ket makaprodprodyus ti krudo a langis iti gatad a $11.80/bariles idi 2024. Daytoy a tawen, adda iti $31/bariles ti linnakuan iti sangalubongan a merkado.

Manmanipulaen ti OPEC+ ti presyo ti krudo a langis iti sangalubongan a pagtagilakuan babaen ti koordinado a panagkissay wenno panagnayon ti suplay. Iti maysa a panagadal, madakdakamat nga agingga 30% ti sangalubongan a presyo ti langis ket gubuay ti manipulasyon ti OPEC+ iti suplay.

Maudi a nagituding ti panagkissay ti produksyon ti OPEC+ idi Nobyembre 2023. Adda iti 2.2 milyon a bariles tunggal aldaw ti napagtutulagan dagiti pagilyan nga ikissay iti produksyon tapno lapdan ti panagsuwek idi ti presyo ti krudo a langis.Ngem manipud Abril tatta a tawen, nagtutulag met ti walo a kadadakkelan a prodyuser nga in-inot nga ingato ti suplay iti sumaruno a tallo a bulan. Kunkunada a bales nga addang daytoy iti panaglabsing ti Iran iti naituding a kota iti produksyon, ken iti kapada a panawen, pangkontra iti pangta ti US a layusen ti merkado ti relatibo a nalaklaka a shale oil. Saan a paset ti OPEC+ ti US ken anyaman a garaw daytoy iti produksyon ti langis ket agpangpangta nga umagaw ti paset ti OPEC+ iti merkado.

Iti inaldaw-aldaw a pannagna, ti makagapu iti panagbaliw-baliw ti presyo ti langis ket ti ispekulasyon iti maaw-awagan a “futures trading,” maysa a sistema ti linnakuan nu sadinno a magatgatang ken mailaklako ti langis a maiprodyus pay laeng ken maaramat iti masangwanan. Maibagbaga a maikedkeddeng ti presyo ti “futures” segun iti ispekulasyon iti garaw iti merkado, dagiti posible a tubeng iti produksyon ken dagiti heyopulitikal a paspasamak, kas ti kellaat a panagbettak dagiti gubat wenno panagrukwas. Ngem segun iti maysa a panagadal itay nabiit, 60%-65% ti panaggaraw ti presyo ti langis iti uneg ti maysa nga aldaw ti linnakuan ket gubuayen ti “algorithmic trading” wenno panaggatang ken panaglako ti “futures” umannurot iti garaw ti teknikal a datos. Awanen ti kainaigan daytoy iti aktwal a garaw iti merkado ken dagiti paspasamak iti lubong.

Deregulado a manipulasyon

Iti Pilipinas, ad-adda pay nga ingatngato dagiti kumpanya ti langis ti lokal a presyo gapu iti Oil Deregulation Law, ti linteg a nangikkat iti kontrol ti estado iti industriya. Iti sidong daytoy a linteg, pinalubosan ti estado dagiti kumpanya nga “isurot” ti presyo da iti garaw ti sangalubongan a merkado ken direkta nga ipasa ti anyaman a panagbaliw-baliw kadagiti konsyumer. Naipasa ti linteg iti panggep nga allukoyen ti “nawaya a kumpetisyon” iti sektor.

Imbes a “kumpetisyon,” nangparnuay ti linteg ti mala-kartel nu sadinno a naaramid a nalaka para kadagiti kumpanya ti langis a manipulaen, agsobra a presyo (overprice) ken agkukumplot. Awan ti obligasyon dagiti kumpanya nga ipakaamo iti estado ken publiko nu mano iti panagbaliw-baliw iti presyo ti paset ti panagbaliw-baliw iti presyo iti sangalubongan a merkado; mano ti paset ti panagrepina, panagimbak ken transportasyon ken mano ti naganansya manipud ditoy. Idi 2019, naiduron ti estado nga obligaren dagiti kumpanya nga isapubliko dagiti numero, ngem aktibo daytoy a linabanan ken inpasardeng dagiti kumpanya.

Napaneknekan iti napalabas a dakdakkel ti inngato dagiti lokal a presyo kumpara iti panagngato ti presyo ti krudo a langis iti sangalubongan a pagtagilakuan. Iti maysa a panagadal ti Ibon Foundation a simmaklaw kadagiti panagbaliw iti presyo manipud 1999 agingga 2011, nangatngato iti 20-22% ti lokal a presyo ti langis kumpara iti inngato ti presyo ti langis iti sangalubongan a merkado. Dua iti kadadakkelan a kumpanya ti langis iti pagilyan, ti Shell ken Caltex, ket subsidyaryo dagiti multinasyunal a kumpanya, nga agar-aramid ti manipulasyon ken ispekulasyon iti sangalubongan a saklaw.