Kada Martes, nagbabag-o an presyo han mga produkto nga petrolyo ha Pilipinas. Tikang Enero tubtub Mayo 20, hinitaas ini hin 11 kabeses samtang 10 kabeses naman ini nga linuros. Mas dagko an mga paghitaas itanding ha mga pagluros nga nagresulta ha neto nga dugang nga ₱4/litro ha presyo han gasolina ngan ₱3.80/litro ha presyo han diesel.

Hadton Mayo 20, utro nga nagprotesta an mga demokratiko nga grupo, ha pangunguna han Bayan Muna, kontra ha usa na liwat nga tinagdako nga paghitaas han presyo (₱1.30/litro ha gasolina; ₱1.80 ha diesel, ngan ₱0.95-₱1.40 ha kerosene). Ha luyo ini han dirudiretso nga pagluros han presyo han krudo nga lana ha merkado tikang pa Abril hin tubtub $10 kada bariles.

Pirme nala, iginpapasangil han mga kompaniya han lana ngan han Department of Energy (DoE) nga an paghitaas han presyo “espiho han pagbarubag-o han presyo han krudo nga lana ha pankalibutan nga merkado.” Kalakip ha mga iginpapasangil an pag-iban han produksyon han Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC), paghitaas han demand ha maghagkot nga nasud, hasta na liwat an pagbuto han mga armado nga agway nga mayda kalabutan ha mga prodyuser han lana.

Manipulasyon ngan monopolyo nga pagpepresyo

Diri prodyuser han lana an Pilipinas. Nag-uusahan nala an planta hini nga nagrerepina han krudo nga lana. Hadton 2024, gintatantiya nga aada ha abereyds nga 471,000 kabariles han dirudilain nga klase han produkto nga petrolyo kada adlaw an ginkokonsumo ha nasud, diin 95-99% hini imported. Hadton 2022, 78.2% han imported nga lana an repinado, samtang 21.8% la an gin-iimport nga krudo nga lana.

Ha sugad, piho nga apektado an lokal nga presyo han lana han pabarubag-o nga presyo han krudo nga lana ha kalibutan, kundi diri ini direkta. Mas direkta an epekto ha lokal nga presyo an mga pagbabag-o ha gastos ha pagrerepina, mga problema ha suplay o proseso han pagrerepina, lokal nga igin-imponer nga mga buhis (12% VAT ngan excise), gastos ha transportasyon ngan balyuay han piso ngan dolyar.

Ha pankabug-usan, apektado han mga gios-kartel han OPEC+ an presyo tungod kay kontrolado hini an 40% han suplay ngan 80% han mga reserba nga lana ha bug-os nga kalibutan. May kapas an kartel nga igtalaan hin sobra-sobra ha gastos hini ha produksyon an pamaligya han krudo nga lana ha merkado. An Aramco han Saudi Arabia, pananglitan, naprodyus hin krudo nga lana ha balor nga $11.80/bariles hadton 2024. Hini nga tuig, aada ha $31/bariles an pamaligya ha pankalibutan nga merkado.

Ginmamanipula han OPEC+ an presyo han krudo nga lana ha pankalibutan nga merkado pinaagi han koordinado nga pag-iban o pagdugang han suplay. Ha usa nga pag-aram, ginsesering nga tubtub 30% han pankalibutan nga presyo han lana durot han manipulasyon han OPEC+ ha suplay.

Urhi nga nagtalaan han pag-iban han produksyon an OPEC+ hadton Nobyembre 2023. Aada ha 2.2 kamilyon nga bariles kada adlaw an ginkaurusahan han mga nasud nga ig-iban ha produksyon agud pugngan an tikaluros nga presyo han krudo nga lana hadto. Kundi tikang Abril yana nga tuig, nagkaurusa naman an walo nga pinakadagko nga prodyuser nga hinay-hinay nga pahitas-on an suplay ha masunod nga tulo kabulan. Ginsesering nga bulos nga pitad ini ha pagtalapas han Iran ha igintalaan nga kota ha produksyon, ngan ha pareho nga panahon, pankontra ha hulga han US nga tambakan an merkado hin relatibo nga mas barato nga shale oil. Diri kaparte han OPEC+ an US ngan anuman nga gios hini ha produksyon han lana namamangpangan nga umagaw han parte han OPEC+ ha merkado.

Ha matag-adlaw nga huyob, salik ha pagbarubag-o han presyo han lana an ispekulasyon ha gintatawag nga “futures trading,” usa nga sistema han negosyuhay diin ginpapalit ngan iginbabaligya an lana nga igpoprodyus pala ngan gagamiton ha tiarabot. Ginsesering nga igintatalaan an presyo han “futures” subay ha ispekulasyon ha gios ha merkado, posible nga mga ulang ha produksyon ngan mga heopulitkal nga panhitabo, sugad han tigda nga pagbuto han mga gerra o pag-aalsa. Kundi subay ha usa nga bag-o pa la nga pag-aram, 60%-65% han paggios han presyo han lana ha sakob han usa nga trading day durot na han “algorithmic trading” o pagpalit ngan pagbaligya han “futures” subay ha gios han teknikal nga datos. Waray na ini kalabutan ha aktwal nga gios ha merkado ngan mga panhitabo ha kalibutan.

Deregulado nga manipulasyon

Ha Pilipinas, dugang pa nga napapahitaas han mga kompaniya han lana an lokal nga presyo tungod ha Oil Deregulation Law, an balaud nga nagtanggal ha kontrol han estado ha industriya. Ha ilarum hini nga balaud, gintugutan han estado an mga kompaniya nga “igsubay” an ira presyo ha gios han pankalibutan nga merkado ngan direkta nga igpasa an anuman nga pagbabarubag-o ha mga konsyumer. Iginpasar an balaud ha katuyuanan nga aghaton an “libre nga kumpetisyon” ha sektor.

Imbes nga “kumpetisyon,” naghimo an balaud hin baga-kartel diin ginhimo nga masayon para ha mga kompaniya han lana nga manipulahon, magsobra-nga-presyo (overprice) ngan magkonsabuhay. Waray obligasyon an mga kompaniya nga igpahibaro ha estado ngan publiko kun tagpira ha pagbabarubag-o ha presyo an parte han pagbabarubag-o ha presyo ha pankalibutan nga merkado; tagpira an parte han pagrerepina, pag-iistak ngan transportasyon; ngan tagpira an gin-amkon nga kita tikang dinhi. Hadton 2019, nahiduso an estado nga obligaron an mga kompaniya nga igsapubliko an mga numero, kundi aktibo ini nga gin-atuhan ngan iginpaundang han mga kompaniya.

Napamatud-an ha nakalabay nga mas dako an iginhitaas han lokal nga mga presyo itanding ha paghitaas han presyo han krudo nga lana ha pankalibutan nga merkado. Ha usa nga pag-aram han Ibon Foundation nga naglupgop ha mga pagbabag-o ha presyo tikang 1999 tubtub 2011, mas hitaas hin 20-22% an lokal nga presyo han lana igtanding ha iginhitaas nga presyo han lana ha pankalibutan nga merkado. Duha ha pinakadagko nga kompaniya han lana ha nasud, an Shell ngan Caltex, mga subsidyaryo han multinasyunal nga mga kompaniya, nga responsable ha manipulasyon ngan ispekulasyon ha pankalibutan nga lupgop.