Ti Pilipinas ket maysa iti 17 pagilyan iti sangalubongan nga addaan ti nasaknap ken ekstraordinaryo a law-ang ken bayodiberdisad (biodiversity) wenno nadumaduma a nabiag. Addaan daytoy ti 52,177 klase ti mula ken ayup, a dandani kagudwa dagitoy ket iti pagilyan laeng a makita. Iti bangir na, ti Pilipinas met ti addaan kapaspasan a pannakadadael ti law-ang ken pannakapukaw dagiti agpegpeggad a klase ti ayup ken mula gapu iti nadangkes a panangrames dagiti gangannaet ken lokal a korporasyon.

Iti sidong ti rehimen US-Marcos, ti panagrames iti law-ang ken natural a kinabaknang ti pagilyan ket nagbalin a sistematiko, nasaknap ken napaspas gapu iti panagipatungpal iti Philippine Ecosystem and Natural Capital Accounting Act ken Sustainable Forest Land Management Agreement (SFLMA).

Panangbalor iti law-ang

Idi Mayo 22, 2024, inpasa kas linteg ti rehimen ti PENCAS, nga addaan panggep a rukoden ken baloran ti law-ang ti pagilyan. Segun iti linteg, mangbukel ti Philippine Statistics Authority ti kumprehensibo a sistema ti impormasyon tapno rukoden ti gatad ti nadumaduma a nabiag ken imbak a natural a kinabaknang ti pagilyan kas ti daga, kabakiran, danum ken angin. Maaramat kano a pagrukodan ti United Nations System of Environmental-Economic Accounting (SEEA).

Iti esensya, ti natural a kinabaknang a saan koma a rumbeng a matagikwa wenno mabalbaloran ket naikkan ti “price tag” tapno mailako kadagiti kumpanya.

Manipud pay nasapa a paset ti 1990 nga idurduron ti United Nations ken World Bank ti Pilipinas nga agbukel ti proyekto ti panagilista ti natural a kinabaknang ken silpo daytoy iti lokal nga ekonomya. Daytoy ti nagbalin a pundasyon tapno mabukel ti PENCAS. Mailaklako ti linteg tapno kano mapapardas ti proteksyon iti law-ang. Makatulong met kano dagitoy a datos iti panagbukel kadagiti plano a nakabatay iti syensya iti panangiwardas iti law-ang ken iti ekonomya ti pagilyan.

Ngem segun iti panagsukisok iti sabali a pagilyan a nangipatungpal ti SEEA, ti panangikabil ti presyo iti awan kabatog a gatad ket ad-adda laeng a mangpabpababa iti gatad ti law-ang ken agituntunda ti saan nga epektibo ken saan a nainkalintegan nga addang ti gubyerno. Mabalin pay a maabuso ti datos tapno ikalintegan ti panangdadael iti law-ang kas kapaki-pakinabang para iti ekonomya.

Panagilako ti kabakiran

Agdadata met nga ilaklako ti rehimen US-Marcos para iti pananggamrud ken panang-agaw ti daga ti 1.2 milyon ektarya a kabakiran iti paset ti Davao, Soccsksargen ken Caraga iti uneg ti programa nga SFLMA. Ti programa ket naisayangkat idi Hunyo 26 ken imatmatonan ti Forest Management Bureau ti DENR. Panggep daytoy a pagmaymaysaen ti walo a klase ti permit iti panagaramat iti kabakiran iti maysa a 25-tawen a programa ti panagpaabang iti daga a ruar kadagiti erya a nakapauneg iti National Integrated Protected Areas System.

Mabalin nga agaplay ti indibidwal, grupo wenno kumpanya tapno imatonan ken padur-asen dagiti erya ti kabakiran, kas ti panagitakder ti plantasyon, agroforestry, pasto, ekoturismo, konserbasyon ken “espesyal” nga usar kas ti pantalan para iti panagaramid kadagiti barko, pagtistisan ti kayo, kalsada, dalan ti eroplano, dike ken proyekto a renewable energy. Iti uneg ti programa, ti indibidwal nga agpupuonan ket mabalin a mangimaton ti 50 ektarya, ken dagiti organisasyon ti 1,000 ektarya ken dagiti kumpanya ti agingga 40,000 ektarya a kabakiran.

Mabalin met nga agimula ti kayo dagiti gangannaet a kumpanya tapno kano “makansela” ti panangdadael da ti law-ang iti sabali a lugar. Mapatta-patta a makakolekta ti DENR ti pastrek manipud iti user’s fee a dumanon iti ₱85,000 kada ektarya iti tinawen wenno 3% a neto a pastrek, kagiddan pay dagiti bayad iti aplikasyon ken dadduma pay a babayadan.

Ipakpakita dagitoy nga addang a bayat nga agpospostura ti rehimen US-Marcos a mangisaksakit iti law-ang, sibubukel nga isuksuko daytoy ti natural a kinabaknang ti pagilyan kadagiti lokal ken gangannaet a dadakkel a burges kumprador nga agresulta iti pannakadangran dagiti minilyon a katutubo, mannalon ken umili.