An Pilipinas an usa ha 17 nga nasud ha kalibutan nga mayda hiluag ngan ekstra-ordinaryo nga kalibungan ngan saribuhay (biodiversity o dirudilain nga buhi nga butang). Mayda ini 52,177 nga klase han tanaman ngan mananap, haros katunga ha nasud la makikit-an. Ha luyo nga bahin, an Pilipinas liwat an may pinakamadagmit nga pagkahibang han kalibungan ngan pagkawara han nanenelikado nga mga klase han mananap ngan tanaman tungod ha waray hunong nga pandambong han mga langyaw ngan lokal nga mga korporasyon.

Ilarum han rehimen US-Marcos, an pandambong ha kalibungan ngan natural nga karikuhan han nasud nagin mas sistematiko, hiluag ngan madagmit tungod ha pagpapatuman han Philippine Ecosystem and Natural Capital Accounting System (PENCAS) Act ngan Sustainable Forest Land Management Agreement (SFLMA).

Pagpepresyo ha kalibungan

Hadton Mayo 22, 2024 iginsabalaud han rehimen an PENCAS, nga katuyuanan nga suklon ngan butangan hin presyo an kalibungan han nasud. Sigon ha balaud, bubug-uson han Philippine Statistics Authority an kumprehensibo nga sistema han impormasyon agud suklon an balor han saribuhay ngan deposito han natural nga karikuhan han nasud sugad han tuna, kagugub-an, tubig, ngan hangin. Gagamiton kuno nga suklanan an United Nations System of Environmental-Economic Accounting (SEEA).

Ha esensya, an natural nga karikuhan nga diri angay gintatag-iya o nasusukol an balor ginbutangan han “price tag” agud mahibaligya ha mga kompaniya.

Tikang pa temprano nga parte han 1990 iginduduso han United Nations ngan World Bank an Pilipinas nga magbug-os han proyekto han paglilista han natural nga karikuhan ngan sumpayan hini ha lokal nga ekonomiya. Ini an nagin pundasyon agud mabug-os an PENCAS. Iginsusudoy an balaud para kuno mapasayon an proteksyon ha kalibungan. Makakabulig liwat kuno an mga sugad nga datos ha pagbubug-os han mga plano nga nakabasar ha syensya ha pagdudumara ha kalibungan ngan ha ekonomiya han nasud.

Kundi sigon ha pangaliskay ha iba nga nasud nga nagpatuman han SEEA, an pagbubutang han presyo ha waray katugbang nga balor dugang la nga nagpamenos ha importansysa han kalibungan ngan nagdudurot han diri epektibo ngan diri makatadungan nga mga kapitaran han gubyerno. Poyde liwat abusaron an datos agud tagan rason an pagwakay ha kalibungan komo mas mapulsanon para ha ekonomiya.

Pagbabaligya han kagugub-an

Butaray nga iginsusudoy liwat han rehimen US-Marcos para ha pandambong ngan pangagaw han tuna an 1.2 kamilyon kaektarya nga kagugub-an ha parte han Davao, Soccsksargen ngan Caraga ha ilarum han programa nga SFLMA. Iginlansar an programa hadton Hunyo 26 ngan gindudumara han Forest Management Bureau han DENR. Tuyo hini nga tig-ubon an walo nga klase han permit ha paggamit ha kagugub-an ha usa nga 25-katuig nga programa han pagpapaplete ha katunaan nga gawas ha mga erya nga nakapailarum ha National Integrated Protected Areas System.

Poyde mag-aplay an indibidwal, grupo o kompaniya agud dumaraon ngan pauswagon an mga erya han kagugub-an, sugad han pagtitindog han plantasyon, agroforestry, pastuhan, ekoturismo, konserbasyon, ngan “espesyal” nga gamit sugad han duongan para ha paghimo han mga barko, sawmill han kahoy, kalsada, aragian han edro, dike, ngan proyekto nga renewable energy. Ilarum han programa, an indibidwal nga mamuruhunan poyde magdumara han 50 kaektarya, an mga organisasyon han 1,000 kaektarya, ngan an mga kompaniya hin tubtub 40,000 kaektarya nga kagugub-an.

Poyde liwat magtanum hin kahoy an mga langyaw nga kompaniya agud “makansela” kuno an pagwakay nira han kalibungan ha iba nga lugar. Gintatantiya nga makakakolekta an DENR han kita tikang ha user’s fee nga maabot ha ₱85,000 kada ektarya kada tuig o 3% nga neto nga kita, kadungan pa an mga bayad ha aplikasyon ngan iba pa nga kabaraydan.

Iginpapakita hini nga mga pitad nga samtang nagpopostura nga makakalibungan an rehimen US-Marcos, burubug-os hini nga iginsusurender an natural nga karikuhan han nasud ha mga lokal ngan langyaw nga dagko nga burgesya nga kumprador nga magreresulta ha kahibangan ha milyun-milyon nga mga nasyunal nga minoriya, parag-uma ngan katawhan.