Ang Pilipinas ang isa sa 17 ka pungsod sa kalibutan nga may malapad kag pinasahi nga kapalibutan kag sari-sari nga nagakabuhi diri. May yara ini sang 52,177 ka sahi sang tanom kag kasapatan, halos katunga ang sa pungsod lamang makita. Sa pihak nga bahin, ang Pilipinas man ang may pinakamadasig nga pagkaguba sang kapalibutan kag pagkadula sang yara sa peligro na nga mga sahi sang sapat kag tanom tungod sa patarasak nga pagpangguba sang mga dumuluong kag lokal nga mga korporasyon.

Sa idalom sang rehimen US-Marcos, ang pagpanghalit sa kapalibutan kag dunang manggad sang pungsod ang nangin mas sistematiko, malaparan kag madasig tungod sa pagpatuman sang Philippine Ecosystem and Natural Capital Accounting System (PENCAS) Act kag Sustainable Forest Land Management Agreement (SFLMA).

Pagpresyo sa kapalibutan

Sadtong Mayo 22, 2024 ginpasar nga laye sang rehimen ang PENCAS, nga may katuyuan nga takson kag butangan sang presyo ang kapalibutan sang pungsod. Suno sa laye, magadihon ang Philippine Statistics Authority sang kumprehensibo nga sistema sang impormasyon para takson ang kantidad sang mga nagakabuhi kag imbak sang dunang manggad sang pungsod pareho sang duta, kagulangan, tubig, kag hangin. Pagagamiton kuno nga basehan ang United Nations System of Environmental-Economic Accounting (SEEA).

Sa esensya, ang dunang manggad nga wala dapat ginapanag-iyahan ukon ginatakus ang bili ang ginbutangan sang “price tag” para mabaligya sa mga kumpanya.

Sugod pa sang temprano nga bahin sang 1990 ginaduso sang United Nations kag World bank ang Pilipinas nga maghimo sang proyekto sang paglista sang dunang manggad kag relasyon sini sa lokal nga ekonomiya. Ini ang nangin pundasyon para madihon ang PENCAS. Ginalibod ang laye para kuno mapadali ang proteksyon sa kapalibutan. Makabulig man kuno ang mga kasubong sini nga datos sa paghimo sang mga plano nga nakabase sa syensya sa pagdumala sa kapalibutan kag sa ekonomiya sang pungsod.

Apang suno sa panalawsaw sa iban nga pungsod nga nagpatuman sang SEEA, ang pagbutang sang presyo sa wala sang katumbas nga balor ang labi lang magpanubo sa balor sang kapalibutan kag nagatuga sang indi epektibo kag indi makatarungan nga mga tikang sang gubyerno. Mahimo man abusaran ang datus agud hatagan rason ang pagguba sa kapalibutan bilangmas mapuslanon para sa ekonomiya.

Pagbaligya sang kagulangan

Lantaran nga ginalibod naman sang rehimen US-Marcos para sa pagkawat kag pag-agaw sang duta, ang 1.2 milyon ektarya nga kagulangan sa bahin sang Davao, Soccsksargen kag Caraga sa idalom sang programa sang SFLMA. Ang programa ang ginlunsar sadtong Hunyo 26 kag ginadumalahan sang Forest Management Bureau sang DENR. Katuyuan sini nga isahon ang walo ka klase sang permit sa paggamit sa kagulangan sa isa ka 25-tuig nga programa sang pagpa-arkila sang duta nga gwa sa mga erya nga nakapaidalom sa National Integrated Protected Areas System.

Mahimo mag-aplay ang indibidwal, grupo ukon kumpanya para dumalahan kag pauswagon ang mga erya sang kagulangan, pareho sang pagtukod sang plantasyon, agroforestry, pastuhan, ekoturismo, konserbasyon, kag “espesyal” nga gamit pareho sang pantalan para sa paghimo sang barko, tistisan sang kahoy, karsada; alagyan sang eroplano, dike, kag proyekto nga renewable energy. Sa idalom sang programa, ang indibidwal nga magapangapital ang mahimo magdumala sang 50 ektarya, ang mga organisasyon sang 1,000 ektarya, kag ang mga kumpanya sang tubtob 40,000 ektarya nga kagulangan.

Mahimo man magtanom sang puno ang mga dumuluong nga kumpanya agud “makanselar” kuno ang pagguba nila sa kapalibutan sa iban nga lugar. Ginabulubanta nga makakolekta ang DENR sang kita halin sa user’s fee nga magalab-ot sa ₱85,000 kada ektarya kada tuig ukon 3% nga neto nga kita, kadungan pa ang mga bayad sa aplikasyon kag iban pa nga balayran.

Ginapakita sang mga tikang nga ini nga samtang nagapostura nga maki-kapalibutan ang rehimen US-Marcos, kabilugan sini nga ginasungka ang natural nga manggad sang pungsod sa mga lokal kag dumuluong nga dalagko nga burgesya kumprador nga magaresulta sa kahalitan sa minilyon ka mga tumandok, mangunguma kag pumuluyo.