Niadtong Hulyo 19, giaprubahan sa Moro Islamic Liberation Front (MILF) ang resolusyon aron ihunong ang pag-dekomisyon o pagtangtang sa 14,000 manggugubat gikan sa armadong grupo niining Bangsamoro Islamic Armed Forces (BIAF) ug pagsurender sa 2,450 nilang armas. Subay sa resolusyon, magpabilin ang desisyon hangtud dili mapatuman sa Gubyerno ng Republika ng Pilipinas (GRP) ang daghang probisyon nga dapat dungan sa proseso sa “normalisasyon” sa kinabuhi sa mga manggugubat nga Moro. Ang maong proseso kabahin sa Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), ang “pinal nga kasabutan sa kalinaw” nga gipirmahan sa duha ka tampi niadtong 2014.

Matud sa MILF, sa kapin 10 ka tuig nga pagtunhay sa CAB, pakyas ang GRP nga mopatuman sa mga obligasyon niini sa kasabutan. Matud sa usa ka pagtuon nga gipagawas sa langyawng mga institusyon nga misubaybay sa proseso, 1/3 lamang sa 40 ka probisyon sa prosesong normalisasyon ang hingpit nga napatuman, sagad sa bahin sa MILF. Katunga (20) sa mga probisyon nagpabilin sa ang-ang sa “minimun nga pagpatuman,” upat ang “katunga nga napatuman” ug lima ang wala pa nasugdan. Daghan sa mga probisyong minimum ug hingpit nga napatuman nahitabo sa unang mga tuig lamang sa kasabutan.

Lakip sa halos wala gipatuman ang pagbalhin sa mga tropa ug yunit sa AFP gikan sa mga teritoryo sa MILF ug integrasyon sa mga manggugubat nga Moro sa pwersa sa militar ug pulis. Wala gipatuman ang pag-ayo sa mga kampo, kung asa nanimuyo pareho ang mga manggugubat ug ilang mga pamilya. Hangtud karon, daghan pang manggugubat nga may kasong adunay kalabotan sa armadong panagbangi ang wala pa nahatagan og amnestiya.

Mas subo, 14% lamang sa mga proyektong sosyo-ekonomiko ang hingpit nga napatuman. Kapin 43% ang medyo nasugdan ug 29% ang wala pa gyud napatuman. Tungod niini, nawad-an og panginabuhi ang daghang na-dekomisyon na nga manggugubat ug natukmod sa labaw pang kalisud ug kagutom ang ilang mga pamilya.

Sa MILF, mikabat sa 26,145 kombatant niini ang na-dekomisyon ug kapin 2,000 na ang nasurender nilang armas. Kini 65% sa kinatibuk-ang 40,000 armadong pwersa sa grupo. “Wala ni usa” kanila ang malampusong “nagtransisyon sa produktibong kinabuhing sibilyan” tungod kay ang mga rekisito alang dinhi wala natuman, gawas sa paghatag og ₱100,000 kada manggugubat, matud sa MILF. “Angayan unang makaangkon sa mahinungdanong interbensyong sosyo-ekonomiko alang sa mga kombatant nga natudlo na nga paatrason ayha isunod ang uban pang mga kombatant,” matud sa MILF.

Dili lamang sa mga hisgutanan sa ekonomiya palpak ang tubag sa reaksyunaryong estado. Pipila ka beses na usab niining gibabagan ang proseso sa awtonomiya sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Duha ka hugna na niining gidelatar ang eleksyon aron tukuron ang parlamentong Bangsamoro. Niadtong Marso, makausa ka bahin nga gipulihan ni Ferdinand Marcos Jr si Ahod “Murad” Ebrahim isip punong ministro sa Bangsamoro Transition Authority, ug gitapos ang mayoryang kontrol sa MILF dinhi. Gitawag ni Ebrahim ang lakang isip “dayag nga interbensyon” sa nasudnong gubyerno sa mga proseso sa BARMM ug gipahimangnoan ang rehimeng Marcos batok sa pagpahuyang sa proseso sa pagtukod sa awtonomiya nga gitakda sa CAB.

Naglaum ang daghang Moro sa kalinaw ug kalamboan nga gisaad sa CAB. Apan kapin 10 ka tuig na sukad kini giaprubahan, nagpabilin silang nag-ilaid sa kalisud. Nag-ikog-ikog ang tantos sa lokal nga paglambo ug nagpabiling usa sa pinakakabus nga rehiyon ang BARMM. Halos doble sa nasudnong abereyds ang tantos sa disempleyo dinhi, ug 89% sa mga mamumuo dinhi anaa sa impormal nga sektor. Ang pinakataas nga minimum nga suhulan sa rehiyon mokabat og ₱411 para sa mga mamumuong dili agrikultural ug ₱386 para sa mga mamumuo sa agrikultura, lakip sa mga mamumuo sa komersyal nga plantasyon. Kini 34% ug 32% lamang sa minimum nga makabuhing suhulan nga ₱1,200.