Hadton Hulyo 19, ginpadig-on han Moro Islamic Liberation Front (MILF) an resolusyon agud ihunong an pag-dekomisyon o pagtatanggal ha 14,000 nga mangaraway tikang ha armado nga grupo hini nga Bangsamoro Islamic Armed Forces (BIAF) ngan pagpasurender ha 2,450 nira nga armas. Subay ha resolusyon, magpapabilin an desisyon tubtub nga diri nahipapatuman han Gubyerno ng Republika ng Pilipinas (GRP) an damo nga probisyon nga kinahanglan kadungan han proseso han “normalisasyon” han kinabuhi han mga mangaraway nga Moro. An nasering nga proseso kaparte han Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), an “pinal nga kasarabutan ha kamurayawan” nga ginpirmahan han duha nga gapil hadton 2014.

Sigon ha MILF, ha lahos 10 katuig nga pag-eksister han CAB, napakyas an GRP nga magpatuman han mga obligasyon hini ha kasarabutan. Sigon ha usa nga pag-aram nga igin-gawas han langyaw nga mga institusyon nga nasubaybay ha proseso, ikatulo nga parte (1/3) la han 40 nga probisyon han proseso nga normalisasyon an hul-os nga napatuman, kadak-an ha gapil han MILF. Katunga (20) han mga probisyon nagpapabilin ha lebel han “minimun nga pagpapatuman,” upat an “katunga nga nahipatuman” ngan lima an diri pa natitikangan. Damo ha mga minimum nga probisyon ngan bug-os nga naipatuman nahitabo ha syahan nga mga tuig la han kasarabutan.

Kalakip ha haros waray igpatuman an pagbabalhin han mga tropa ngan yunit han AFP tikang ha mga teritoryo han MILF ngan integrasyon han mga mangaraway nga Moro ha pwersa han militar ngan pulis. Waray igpatuman an pangayad han mga kampo, diin nakaukoy ngaduha an mga mangaraway ngan ira mga pamilya. Tubtub yana, damo pa nga mangaraway nga mayda kaso nga may kalabutan ha armado nga sumpakiay an waray pa mahahatagan han amnestiya.

An makabibido, 14% la han mga sosyo-ekonomiko nga proyekto an hul-os nga nahipatuman. Masobra 43% an tala la nga natikangan ngan 29% an waray pa gud mahipatuman. Tungod hini, nahingadto ha waray an pakabuhi han damo nga na-dekomisyon na nga mangaraway ngan naludlod ha dugang nga kakablasan ngan kagutom an ira mga pamilya.

Ha parte han MILF, naabot ha 26,145 nga kombatant hini an na-dekomisyon ngan masobra 2,000 na an nahisurender nira nga armas. Ini nga ihap 65% ha bug-os nga 40,000 nga armado nga pwersa han grupo. “Waray bisan mausa” ha ira an malinampuson nga “nagtransisyon ha produktibo nga sibilyan nga kinabuhi” tungod kay an mga rekisito para dinhi waray mahipatuman, labot ha paghahatag hin ₱100,000 kada mangaraway, sigon ha MILF. Sigon ha MILF, “kinahanglan anay magkamayda hin mahinungdanon nga sosyo-ekonomiko nga interbensyon para ha mga kombatant nga natudlok na nga paatrason antes isunod an iba pa nga mga kombatant,” sigon ha MILF.

Diri la ha mga karukayaknon ha ekonomiya palpak an baton han reaksyunaryo nga estado. Pira kabeses na liwat hini nga gin-ulang an proseso ha paglulugaring han panggubyernuhan ha Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Duha kabeses na hini nga iginsumol an eleksyon agud tukuron an parlamento nga Bangsamoro. Hadton Marso, usa-kagapil nga ginsaliwnan ni Ferdinand Marcos Jr hi Ahod “Murad” Ebrahim komo puno nga ministro han Bangsamoro Transition Authority, ngan gintapos an mayoriya nga kontrol han MILF dinhi. Gintawag ni Ebrahim an pitad komo “butaray nga panginginlabot” han nasyunal nga gubyerno ha mga proseso han BARMM ngan ginpahimatngunan an rehimen Marcos kontra ha pagpapaluya ha proseso han pagtutukod han otonomiya nga igintalaan han CAB.

Naglaum an damo nga Moro ha kamurayawan ngan pag-uswag nga iginsaad han CAB. Kundi lahos 10 katuig tikang han pirmahan ini, nagpapabilin hira nga ludlod ha kakablasan. Nangingikog an tantos han lokal nga pag-uswag ngan nagpapabilin nga usa ha pinakakablas nga rehiyon an BARMM. Haros doble han nasyunal nga abereyds an tantos han disempleyo dinhi, ngan 89% han mga trabahador dinhi aada ha impormal nga sektor. An pinakahitaas nga minimum nga suhol ha rehiyon ₱411 para ha mga trabahador nga diri agrikultural ngan ₱386 para ha mga trabahador ha agrikultura, kaupod an mga trabahador ha komersyal nga plantasyon. Ini nga mga balor 34% ngan 32% la ha minimum nga makaburuhi nga suhol nga ₱1,200.