Sadtong Hulyo 19, ginpabakod sang Moro Islamic Liberation Front (MILF) ang resolusyon para untaton ang pag-dekomisyon ukon pagkakas sa 14,000 ka hangaway halin sa armado nga grupo sini nga Bangsamoro Islamic Armed Forces (BIAF) kag pagbuhi sa 2,450 nila ka armas. Sandig sa resolusyon, magapabilin ang desisyon tubtob indi mapatuman sang Gubyerno sang Republika sang Pilipinas (GRP) ang madamo nga probisyon nga dapat dungan sa proseso sang “normalisasyon” sang kabuhi sang mga hangaway nga Moro. Ang nasambit nga proseso ang kabahin sa Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), ang “pinal nga kasugtanan sa kalinong” nga ginpirmahan sang duha ka bahin sadtong 2014.

Suno sa MILF, sa masobra 10 ka tuig nga pagluntad sang CAB, napaslawan ang GRP nga magtuman sa mga obligasyon sini sa kasugtanan. Suno sa isa ka pagtuon nga ginpagwa sang dumuluong nga mga institusyon nga nagatamod sa proseso, isa kag tatlo (1/3) lang sa 40 ka probisyon sang proseso nga normalisasyon ang lubos nga napatuman, kalabanan sa bahin sang MILF. Katunga (20) sa mga probisyon ang nagapabilin sa lebel sang “minimum nga pagpatuman,” apat ang “katunga nga napatuman” kag lima ang wala pa nasugdan. Madamo sa mga probisyon nga minimum kag bug-os nga napatuman ang nahitabo sa una nga mga tinuig lang sang kasugtanan.

Kabahin sa halos wala ginpatuman ang pagbalhin sang mga tropa kag yunit sang AFP halin sa mga teritoryo sang MILF kag integrasyon sang mga hangaway nga Moro sa pwersa sang militar kag pulis. Wala ginpatuman ang pagkay-o sang mga kampo, kon sa diin nagapuyo ang mga hangaway kag ila mga pamilya. Tubtob subong, madamo pa nga hangaway nga may kaso may kaangtanan sa armado nga kinagamo ang wala pa mahatagan sang amnestiya.

Ang mapait, 14% lang sang mga proyektong sosyo-ekonomiko ang lubos nga napatuman. Masobra 43% ang hapaw lang nga nasugdan kag 29% ang wala pa napatuman. Tungod diri, napuli sa wala ang palangabuhian sang madamo nga na-dekomisyon na nga hangaway kag nalubong sa tuman nga kapigaduhon kag gutom ang ila mga pamilya.

Sa bahin sang MILF, naglab-ot sa 26,145 kombatant sini ang na-dekomisyon kag masobra 2,000 na ang nakuha nila nga armas. Ang isip nga ini ang 65% sa kabilogan nga 40,000 armado nga pwersa sang grupo. “Wala bisan isa” sa ila ang madinalag-on nga “nagtransisyon sa produktibo nga kabuhing sibilyan” tungod ang mga rekisito para diri ang wala natuman, magluwas sa paghatag sang ₱100,000 kada hangaway, suno sa MILF. Suno sa MILF, “dapat anay nga may yara sang signipikante nga interbensyon sosyo-ekonomiko para sa mga kombatant nga natumod na nga paatrason bag-o isunod ang iban pa nga kombatant.”

Indi lang sa mga hambalanon sa ekonomiya palpak ang sabat sang reaksyunaryong estado. Pila ka beses man sini nga ginpunggan ang proseso sa pagkina-ugalingon sang pagdumala sang Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Duha ka beses na sini nga wala gindayon ang eleksyon para tukuron ang parlyamento nga Bangsamoro. Sadtong Marso, makaisa ka bahin nga gin-ilisan ni Ferdinand Marcos Jr si Ahod “Murad” Ebrahim bilang pamuno nga ministro sang Bangsamoro Transition Authority, kag gintapos ang mayorya nga kontrol sang MILF diri. Gintawag ni Ebrahim ang tikang bilang “direkta nga pagpasilabot” sang pungsodnon nga gubyerno sa mga proseso sang BARMM kag ginpaandaman ang rehimen Marcos batuk sa pagpahuyang sa proseso sang pagtukod sang awtonomiya nga gintalana sang CAB.

Naglaum ang madamo nga Moro sang kalinong kag pag-uswag nga ginpasalig sang CAB. Pero lapaw sa 10 ka tuig halin sang ginpirmahan ini, nagapabilin sila nga lubong sa kapigaduhon. Naga-ikog ang tantos sang lokal nga pag-uswag kag nagapabilin nga isa sa pinakapigado nga rehiyon ang BARMM. Halos doble sang pungsodnon nga abereyds ang tantos sang disempleyo diri, kag 89% sang mga mamumugon diri ang yara sa impormal nga sektor. Ang pinakamataas nga minimum nga sweldo sa rehiyon ang ₱411 para sa mga mamumugon nga indi agrikultural kag ₱386 para sa mga mamumugon sa agrikultura, kabahin sa mga mamumugon sa komersyal nga plantasyon. Ang mga kantidad nga ini ang 34% kag 32% lamang sa minimum nga makabuhi nga sweldo nga ₱1,200.