Diri malilikaw nga hi Ferdinand Marcos Jr an utok ngan pinakadako nga buwaya nga kinahanglan papagbatunon ha hiluagan nga korapsyon ha gubyerno. Ha nakalabay nga haros tulo kabulan, dirudiretso nga nabuksas an mga anomaliya nga direkta niya nga ginkakadabihan, han iya pamilya ngan pinakasuok nga mga upisyal. Aada ha peligro han kamatayon an ICI, an gintukod niya nga komisyon para pakalmahon an kangalas ha korapsyon ngan limpyuhon an iya ngaran.

Kabakyang an iya mga upisyal ha mga departamento ngan kakunsabo ha kongreso ngan senado, ginbalik niya an sistema han pork barrel fund ha porma han mga “allocable.” Naghakin hiya han bilyun-bilyon nga kalugaringon nga pork barrel ha porma han confidential and intelligence funds, ngan pondo para ha unprogrammed appropriations (UA). Naatubang hiya ha mga anomaliya nga poyde magin basaranan para hiya ig-impeach.

Paggamit han UA ha flood control

Hadin Disyembre, ginbuksas ni hadto anay Justice Antonio Carpio han Korte Suprema an ebidensya han sumpayan han pagbalhin han pondo nga Philhealth ngan mga maanomaliya nga proyekto nga flood control. Hadton 2024, nagin kaparte han UA ni Marcos an ₱60 kabilyon nga pondo han PhilHealth nga “ginbalik” ha gubyerno. Labot dinhi, ginbalhin liwat ha UA an ₱170 kabilyon nga kita han Philippine Deposit Insurance Corporation (PDIC). Gin-gamit ni Marcos ini nga UA agud pondohan an palpak ngan ghost nga mga proyekto nga flood control (₱170 kabilyon) ngan iba pa sugad han Davao Bypass Road Project.

Sigon kan Carpio, talapas ha konstitusyon an ginhimo nga pagbabalhin han pondo ha UA ni Ralph Recto, hadto anay sekretaryo ha pinansya ngan yana executive secretary ni Marcos.

Nagdesisyon diri pala maiha an Korte Suprema nga iligal an pagbabalhin ngan ginpapabalik an pondo ha PhilHealth.

Kikbak, ismagling ngan manipulasyon han presyo

Tikang Nobyembre 14, pito nga bidyo an gin-gawas ni Elizalde Co, hadto anay representante han Ako Bicol Partylist ngan pinuno han komite ha badyet ha Kongreso, nga nagbuksas ha korapsyon han pamilya Marcos. Ha syahan nga tulo nga bidyo, ginbuksas ni Co an pagmando ha iya ni Marcos nga iglusot ha badyet para ha 2025 an mga proyekto nga nagbabalor hin ₱100 kabilyon. Gintatantiya nga nagkubra dinhi hi Marcos hin ₱25 kabilyon nga kikbak. Sigon kan Co, nakagdeliber hiya hin masobra ₱50 kabilyon nga balor han kapareho nga kikbak kanda hadto anay house speaker Rep. Martin Romualdez ngan Marcos tikang 2022

Ha bulag nga bidyo, ginbuksas ni Co an pagmando ha iya han anak han presidente nga hi Rep. Sandro Marcos nga maglusot hin ₱50.9 kabilyon ha mga badyet tikang 2023 tubtub 2025 para ha kalugaringon niya nga kikbak. Ha usa pa nga bidyo, gindabi ni Co an asawa ni Mar-cos nga hi Liza Araneta-Marcos ha hiluagan nga ismagling han bugas, isda ngan utanon. Sering niya, ginpugngan ni Araneta-Marcos an imbestigasyon hadto ha Kongreso ha ismagling han bugas ngan sibuyas. Ini agud tahuban an papel han iya bugto nga hi Martin Araneta nga pasimuno han ismagling ngan manipulasyon han presyo han bugas ngan mga utanon tikang 2022.

“Allocable” komo bag-o nga pork barrel

Tikang 2022, ginpalusot han rehimen Marcos, kakunsabo an mga kongresista ngan senador, an pork barrel ha badyet ha gintawag hini nga mga “allocable” o “poyde ig-alutaga.” Ha laktud, an allocable gintalaan nga balor nga mahingangadto ha kada kongresista nga pandistrito. Nakalakip ini ha National Expenditure Program han presidente ilarum han badyet han Department of Public Works and Highways (DPWH). Makukubra han usa nga kongresista an iya “allocable” pinaagi han pagsubmiter han mga suhestyon nga imprastruktura nga aaprubaran naman han presidente.

Ha imbestigasyon han Philippine Center for Investigative Journalism (PCIJ), ginawas nga hi Rep. Marcos an may pinakadako nga allocable (₱15.79 kabilyon) tikang 2023 tubtub 2025. Naikaduha ha iya an iya batâ nga hi Rep. Romualdez nga nakahakin hin ₱14.43 kabilyon. Naabot ha ₱1.2 katrilyon an kabug-usan nga allocable nga ginbabhin han 254 nga kongresista ha 14 nga rehiyon ha nakalabay nga tulo katuig.

Aada pa gihapon ha badyet para ha 2026 an mga allocable. Nag-alutaga an Kongreso para ha kalugaringon hini hin ₱400 kabilyon. Ginbalyuan han mga kongresista an hangyo nira nga mga proyekto nga flood control ngadto ha mga proyekto nga farm-to-market road, irigasyon, klasrum, mga pankalibsugan nga pasilidad, pabalay ngan pan-erport nga bilding. Ini agud malikyan nga matanggal ha badyet an ira pondo. Mayda liwat nakaalutaga nga ₱100 kabilyon nga non-allocable nga gin-ngaranan nga “free-for-all” (libre ha tanan) nga pork barrel.