Laing hulga na usab sa kinabuhi ug panginabuhian sa mga mag-uuma, katutubong Mangyan-Buhid, ug lumulupyo sa utlanan sa San Jose ug Rizal, Occidental Mindoro ang planong pagtukod og dam sa mga suba sa Kayakyan ug Busuanga, nga anaa sa utlanan sa duha ka lungsod. Ang Kayakyan usa sa mayor nga sanga sa suba sa Busuanga, usa sa dakung suba sa prubinsya.

Napulo ka baryo sa katutubong Mangyan-Buhid ang nagsalig sa suba sa Kayakyan alang sa ilang panginabuhian ug mga inadlaw-adlaw nga panginahanglan. Nagsilbi usab kining tinubdan sa tubig alang sa irigasyon sa dili moubos sa pito ka barangay.

Ang Lipitan Small Reservoir Irrigation Project

Ang Lipitan Small Reservoir Irrigation Project nagtinguhang magtukod og duha ka dam sa suba sa Kayakyan ug Busuanga aron kuno palambuon ang sistema sa irigasyon sa mga barangay sa San Jose ug Rizal. Gipasiugdahan kini sa National Irrigation Administration (NIA) pinaagi sa Irrigation Management Office sa Occidental Mindoro.

Sa pagpatuman sa proyekto, direktang gibalewala sa reaksyunaryong gubyerno ang kaugalingong mini nga balaod nga Indigenous People’s Rights Act (IPRA) nga nagsulting kinahanglan unang kuhaon ang Free, Prior, and Informed Consent (FPIC) o pagtugot sa mga komunidad nga langkub sa mga proyekto.

Duha ka dam ang planong tukuron alang sa maong proyekto. Una, ang impounding dam nga maoy motigum sa tubig gikan sa hulo o taas nga bahin sa suba sa Kayakyan.

Ikaduha, ang “diversion dam” nga pagatukuron sa suba sa Busuanga sa utlanan sa mga barangay sa Central sa San Jose, Pitogo, ug Sto Niño sa Rizal. Kini ang maglihis sa dagan sa tubig aron maabot niini ang mga barangay paduul sa sentro sa San Jose.

Gipanghinambog sa NIA nga anaa sa 6,676.20 ektaryang mga umahan ug 4,334 ka mag-uuma ang “makabenipisyo” sa pagatukurong irigasyon. Apang mas mayor nga tumong sa dam ang hydropower nga magmugna og 2.5 megawatt nga kuryente nga motubag kuno sa dakung kanihit sa suplay sa kuryente sa Occidental Mindoro.

Sa banabana, mokabat sa ₱6.94 bilyon ang badyet alang sa proyekto nga pondohan sa pautang sa Japan International Cooperation Agency. Sugdan ang konstruksyon sa 2027 ug mahuman sa 2032.

Perwisyo sa masang Mindoreño

Gibanabanang kapin 40,000 ka tawo ang maapektohan sa proyekto.

Lima ka baryo o kapin-kun-kulang 1,400 ka katutubong Mangyan-Buhid ang mapalayas sa ilang mga puy-anan ug mga umahan. Lima pa ka komunidad sa lumad, nga adunay populasyong 2,200, ang mapapha tungod sa kaduul niini sa suba ug sa mismong pagatukurong dam.

Anaa usab sa peligro ang mga barangay nga anaa sa kapatagan sa gilid sa suba sa Busuanga. Direkta silang apektado sa pagbaha nga ibunga sa dam sa matag magpaawas kini og dakung bolyum sa tubig. Karon pa lang, sagad nga gakabahaan ang mga lugar sa mga patag nga sakop sa utlanan sa San Jose ug Rizal.

Niadtong 2024, gibabagan sa katawhan ang maong proyekto nga gihanyag kanila sa lokal nga gubyerno. Bisan pa man, gipugos sila pagsugot sa mga armadong elemento sa 203rd IBde ug mga pulis. Tungod sa pagsupak, arbitraryo silang giakusahang mga tigsuporta sa Bagong Hukbong Bayan. Ginahadlok bisan ang mga upisyal sa mga apektadong barangay ug gagmayng negosyante aron pugngan silang motingog batok sa proyekto.

Sa pag-antus sa ordinaryong katawhan, gilaumang minilyon ang ganansya sa mga pribadong kontraktor nga mohakop saa mga kontrata sa proyekto ug kaubang mga imprastruktura sama sa pagatukurong mga kalsada ug tulay padulong sa target nga lugar. Mokabo usab og ganansya ang mga konsesyunaryo sa kuryente sama sa San Miguel Corporation ni Ramon Ang ug OrMin Power Inc ni Jolly Ting gikan sa makuhang enerhiya sa dam.

Nakadeploy ug kanunay naga-operasyon sa lugar nga pagatukuran sa dam ang mga pasistang pwersa sa 203rd Bde ug mga pulis aron protektahan ang magun-ubong proyekto. Gikan sa Alab, rebolusyonaryong mantalaan sa Mindoro.