Panibag-o nga hulga ha kinabuhi ngan pakabuhi han mga parag-uma, minoriya nga Mangyan-Buhid, ngan katawhan ha bawnderi han San Jose ngan Rizal, Occidental Mindoro an plano nga pagtindog han dam ha mga salog han Kayakyan ngan Busuanga, nga aada ha bawnderi han duha nga bungto. An Kayakyan usa nga mayor nga sumasanga han Busuanga, usa ha dagko nga salog ha prubinsya.

Napulo nga komunidad han minoriya nga Mangyan-Buhid an nakasarig ha salog han Kayakyan para ha ira pakabuhi ngan mga matag-adlaw nga panginahanglan. Nagseserbe liwat ini nga surok han tubig para ha irigasyon ha diri mamenos ha pito nga barangay.

An Lipitan Small Reservoir Irrigation Project

An Lipitan Small Reservoir Irrigation Project nagtutumuyo nga magtindog hin duha nga dam ha salog han Kayakyan ngan Busuanga agud pauswagon kunuhay an sistema han irigasyon ha mga barangay ha San Jose ngan Rizal. Ginpapangunahan ini han National Irrigation Administration (NIA) pinaagi han Irrigation Management Office han Occidental Mindoro.

Ha pagpatuman han proyekto, butaray nga ginbabalewaray han reaksyunaryo nga gubyerno an kalugaringon nga buwa nga balaud nga Indigenous People’s Rights Act (IPRA) nga nasering nga kinahanglan anay kuhaon an Free, Prior, and Informed Consent (FPIC) o libre nga pagtugot han mga minoriya nga komunidad nga lupgop han mga proyekto.

Duha nga dam an plano nga itindog para ha nasering nga proyekto. Syahan, an impounding dam nga amo an magtitirok ha tubig tikang ha iraya o hitaas nga parte han salog han Kayakyan.

Ikaduha, an “diver-sion dam” nga ititindog ha salog han Busuanga ha bawnderi han mga barangay han Central han San Jose, Pitogo, ngan Sto Niño han Rizal. An ikaduha nga dam an magsisimang ha agos han tubig agud maabot hini an mga barangay tipahirani ha sentro han San Jose.

Iginpaparayaw han NIA nga aada ha 6,676.20 kaektarya nga mga umhanan ngan 4,334 nga parag-uma an “magpupulos” ha ititindog nga irigasyon. Kundi mas mayor nga katuyuanan han dam an hydropower nga maghihimo hin 2.5 megawatt nga kuryente nga kunuhay mabaton ha dako nga kakulangan ha suplay han kuryente ha Occidental Mindoro.

Ha pagtantiya, maabot ha ₱6.94 kabilyon an badyet para ha proyekto nga popondohan han pautang han Japan International Cooperation Agency. Titikangan an konstruksyon ha 2027 ngan mahuhuman ha 2032.

Perwisyo ha masa nga Mindoreño

Gintatantiya nga masobra 40,000 nga katawhan an apektado han proyekto.

Lima nga komunidad o sumobra-kumulang 1,400 nga minoriya nga Mangyan-Buhid an palalayason ha mga puruy-anan ngan mga tuna nga umhanan. Lima pa nga komunidad han minoriya, nga may populasyon nga 2,200, an mapapara tungod kay hirani ini ha salog ngan mismo ha ititindog nga dam.

Namemeligro liwat an mga barangay nga aada ha kapatgan ha panabihon han salog han Busuanga. Direkta hira nga apektado han pag-apo nga mahihimo han dam kada magpapaawas ini hin dako nga bolyum. Yana pa la, agsub nga gin-aapo an mga lugar ha kapatgan nga parte han bawnderi han San Jose ngan Rizal.

Hadton 2024, gintipahan han katawhan an nasering nga proyekto nga igintanyag ha ira han lokal nga gubyerno. Ha luyo hini, pirit hira nga ginpapaabuyon ha proyekto han mga armado nga elemento han 203rd IBde ngan mga pulis. Tungod ha pagtipa, arbitraryo hira nga gin-aakusahan nga mga tagsuporta han Bagong Hukbong Bayan. Bisan an mga upisyal han mga barangay nga apektado ngan gudti nga negosyante ginhahadlok agud pugngan hira nga magyakan kontra ha proyekto.

Ha pag-antos han ordinaryo nga katawhan, ginlalauman nga milyun-milyon an ganansya han mga pribado nga kontraktor nga mahakin han mga kontrata ha proyekto ngan kasumpay nga mga imprastruktura sugad han ititindog nga mga kalsada ngan tulay tipakadto ha target nga lugar. Maghahakin liwat hin ganansya an mga konsesyunaryo han kuryente sugad han San Miguel Corporation ni Ramon Ang ngan OrMin Power Inc ni Jolly Ting tikang ha makukuha nga enerhiya ha dam.

Nakadeploy ngan pirmihan nga nag-ooperasyon ha lugar nga titindugan han dam an mga pasista nga pwersa han 203rd Bde ngan mga pulis para protehiran an makahiribang nga proyekto. Tikang ha Alab, rebolusyunaryo nga mantalaan ha Mindoro.