Panibag-o nga peligro sa kabuhi kag palangabuhian sang mga mangunguma, tumandok nga Mangyan-Buhid, kag pumuluyo sa dulunan sang San Jose kag Rizal, Occidental Mindoro ang plano nga pagtukod sang dam sa mga suba sang Kayakyan kag Busuanga, nga yara sa dulunan sang duha ka banwa. Ang Kayakyan isa ka mayor nga bukana sa Busuanga, isa sa mga dalagko nga suba sa probinsya.

Napulo ka minoro sang tumandok nga Mangyan-Buhid ang labi nga nagasalig sa suba sang Kayakyan para sa ila palangabuhian kag mga pang-adlaw-adlaw nga kinahanglanon. Nagaserbe man ini nga ginahalinan sang tubig para sa irigasyon sa indi magnubo sa pito ka barangay.

Ang Lipitan Small Reservoir Irrigation Project

Ang Lipitan Small Reservoir Irrigation Project nagatuyo nga magtukod sang duha ka dam sa suba sang Kayakyan kag Busuanga agud pauswagon kuno ang sistema sang irigasyon sa mga barangay sang San Jose kag Rizal. Ginapangunahan ini sang National Irrigation Administration (NIA) paagi sa Irrigation Management Office sang Occidental Mindoro.

Sa pagpatuman sang proyekto, direkta nga ginabalewala sang reaksyunaryong gobyerno ang kaugalingon nga peke nga layi nga Indigenous People’s Rights Act (IPRA) nga nagasiling nga dapat anay kuhaon ang Free, Prior, and Informed Consent (FPIC) ukon hilway nga pagpasugot sang mga tumandok nga mga pumuluyo sa sakup sang mga proyekto.

Duha ka dam ang plano nga itukod para sa amo nga proyekto. Una, ang impounding dam nga amo ang magatipon sa tubig halin sa ilaya ukon mataas nga bahin sang suba sang Kayakyan.

Ikaduha, ang “diversion dam” nga itukod sa suba sang Busuanga sa dulunan sang mga barangay sang Central sang San Jose, Pitogo, kag Sto Niño sang Rizal. Ang ikaduha nga dam ang magapaliko sang agos sang tubig agud malab-ot sini ang mga barangay nga naga-iping sa sentro sang San Jose.

Ginapabugal sang NIA nga yara sa 6,676.20 ka ektarya nga mga ulumhan kag 4,334 ka mga mangunguma ang “magabenepisyo” sa itukod nga irigasyon. Apang ang mayor nga katuyuan sang dam amo ang hydropower nga magatuga sang 2.5 megawatt nga kuryente nga kuno magasabat sa dako nga kakulangan sa suplay sang kuryente sa Occidental Mindoro.

Sa tantya, magalab-ot sa ₱6.94 bilyon ang badyet para sa proyekto nga pagapondohan sang utang sa Japan International Cooperation Agency. Sugdan ang konstruksyon sa 2027 kag matapos sa 2032.

Perwisyo sa masang Mindoreño

Ginabana-bana nga masobra sa 40,000 ka pumuluyo ang apektado sang proyekto.

Lima ka minoro ukon mas o menos 1,400 ka tumandok nga Mangyan-Buhid ang palayason sa mga lugar-puluy-an kag mga dutang ulumhan. Lima pa ka minoro nga tumandok, nga may populasyon nga 2,200 ang mapanas tungod sa pagkalapit sang mga ini sa suba kag sa mismo itukod nga dam.

Yara sa peligro man ang mga barangay nga yara sa kapatagan sa higad sang suba sang Busuanga. Direkta sila nga apektado sang pagbaha nga tugahon sang dam sa masami nga pagbuhi sini sang dako nga bolyum. Subong pa lang, masami na nga ginabaha ang mga lugar sa patag nga bahin sang dulunan sang San Jose kag Rizal.

Sadtong 2024, ginpamatukan sang pumuluyo ang amo nga proyekto nga gintanyag sa ila sang lokal nga gobyerno. Sa pihak siini, pilit sila nga ginapasugot sa proyekto sang mga armadong elemento sang 203rd IBde kag mga pulis. Tungod sa pagpamatuk, arbitraryo sila nga ginapasibangdan nga mga tagasuporta sang Bagong Hukbong Bayan. Bisan ang mga upisyal sang mga barangay nga apektado kag magagmay nga negosyante ginapanghadlok agud punggan sila nga maghambal batuk sa proyekto.

Sa pag-antus sang kinaandan nga pumuluyo, ginasigahum nga minilyon ang kitaon sang mga pribado nga kontraktor nga magamonopolisa sang mga kontrata sa proyekto kag katimbang nga mga imprastruktura pareho sang itukod nga mga karsada kag taytay pakadto sa target nga lugar. Magadako man ang kita sang mga konsesyunaryo sang kuryente pareho sang San Miguel Corporation ni Ramon Ang kag OrMin Power Inc ni Jolly Ting halin sa makuha nga enerhiya sa dam.

Nakapakat kag permanente nga naga-operasyon sa lugar nga pagatukuran sang dam ang mga pasistang pwersa sang 203rd Bde kag mga pulis para protektahan ang makahahalit nga proyekto. Halin sa Alab, rebolusyonaryong pahayagan sang Mindoro.