Baro a pangta iti biag ken pagbiagan dagiti mannalon, katutubo a Mangyan-Buhid ken umili iti beddeng ti San Jose ken Rizal, Occidental Mindoro ti plano a panangitakder iti dam kadagiti karayan ti Kayakyan ken Busuanga, nga adda iti beddeng ti dua nga ili. Ti Kayakyan ket maysa a mayor a pasanga iti Busuanga, maysa kadagiti dadakkel a karayan iti probinsiya.

Sangapulo a komunidad ti katutubo a Mangyan-Buhid ti dagus a pangnamnamaan ti karayan ti Kayakyan para kadagiti kabiagan ken inaldaw a kasapulan da. Agserserbi met daytoy a paggapgapuan ti danum para iti irigasyon iti saan a bumaba ti pito a barangay.

Ti Lipitan Small Reservoir Irrigation Project

Ti Lipitan Small Reservoir Irrigation Project ket agpangpanggep nga agitakder ti dua a dam iti karayan ti Kayakyan ken Busuanga tapno padur-asen kano iti sistema ti irigasyon kadagiti barangay iti San Jose ken Rizal. Indauluan daytoy ti National Irrigation Administration (NIA) babaen iti Irrigation Management Office ti Occidental Mindoro.

Iti pannakaipatungpal ti proyekto, ti managimbubukodan a gobierno ket inyaleng-alengna ti bogus a linteg na nga Indigenous Peoples Right Act (IPRA) a mangibagbaga a kasapulan nga umuna nga alaen ti Free Prior and Informed Consent (FPIC) wenno nawaya a pammalubos dagiti komunidad nga masakupan dagiti proyekto.

Dua a dam ti plano nga itakder para iti naibaga a proyekto. Umuna, ti impounding dam nga pangurnungan ti danum manipud iti nangato a paset ti karayan ti Kayakyan.

Maikadua, ti “diversion dam” nga itakder iti karayan ti Busuanga iti beddeng dagiti barangay ti Central iti San Jose, Pitogo ken Sto. Niño iti Rizal. Ti maikadua a dam ti mangawid ti ayos ti danum tapno madanun daytoy dagiti baryo nga umasideg iti sentro ti San Jose.

Ilaslastog ti NIA nga addaan 6,676.20 ektarya a pagtatalonan ken 4,334 a mannalon ti “agnumar” iti itakder nga irigasyon. Ngem ti mas kadakkelan a panggep ti dam ket iti hydropower nga mangpataud ti 2.5 megawatt a kuryente ken kuna da nga isu ti sumungbat ti dakkel a pagkurkurangan ti kuryente iti Occidental Mindoro.

Iti patta patta, agarup ₱6.94 bilyon ti badyet para iti proyekto nga pinunduan iti pautang ti Japan International Cooperation Agency. Rugian ti konstruksyon intuno 2027 ken malpas iti 2032.

Perwisyo kadagiti masa a Mindoreño

Nasurok nga 40,000 a lumugar ti mapatta-patta a maapektaran iti proyekto.

Lima a komunidad wenno agarup sumurok-kumurang 1,400 katutubo a Mangyan-Buhid ti mapapanaw kadagiti lugar a pagnaedan ken dagiti pagmulmulaan a dagdaga. Lima pay a komunidad dagiti katutubo nga addaan populasyon a 2,200 ti mapunas gapu ta asideg dagitoy iti karayan ken mismo idiay a maitakder a dam.

Agpegpeggad met dagiti barangay nga adda iti kapatagan iti igid ti karayan ti Busuanga. Direkta nga apektado da iti layus a gapu ti dam iti kada agibulos ti dakkel a bolyum ti danum. Ita pay laeng, masansan a malaylayus dagiti lugar ti kapatagan a paset ti beddeng ti San Jose ken Rizal.

Idi 2024, sinupiat ti umili ti proyekto nga ididiaya kadakuada ti lokal a gobyerno. Iti bangir na, ipilpilit nga palubusan ti proyekto dagiti armado nga elemento ti 203rd IBde ken dagiti pulis. Gapu iti panagkedked, pardayaen ken ibagbaga da a taga-suporta da iti NPA. Uray dagiti opisyal dagiti barangay nga apektado ken babassit a negosyante ket butbutngen da tapno lappedan da ida nga agsarita laban iti proyekto.

Adu ti agsagaba nga umili, minil-milyon ti magungguna dagiti pribado a kontratista a makaala amin kadagiti kontrata iti proyekto ken dagiti pakainaiganna nga impraistruktura kas iti itakder a kalsada ken rangtay nga agturong iti target a lugar.. Umakop met laeng iti gunguna dagiti konsesyunaryo ti kuryente kas iti San Miguel Corporation ni Ramon Ang ken OrMin Power Inc ni Jolly Ting manipud iti mapartuat nga enerhiya iti dam.

Nakapakat ken kanayon nga agopoperasyon iti lugar a pangitakderan ti dam dagiti pasista a pwersa ti 203rd Bde ken dagiti pulis tapno salakniban ti makadidigra a proyekto. Manipud iti Alab, rebolusyonaryo a pagiwarnak iti Mindoro.