Iti kaaw-awayan, agtultuloy a kumarkaro ti kasasaad ti pangkabiagan dagiti mannalon. Kaaduan kadakuada ti awanan wenno agkurkurang ti daga a sukayen, ken awan sabali a pagbirukan para iti pangkabiagan.

Uray pay salsalawasen saan a mailimed uray pay kalluban ti gubyerno a US-Marcos dagiti estadistika. Itay nabiit a laeng a salaysay ti Philippine Statistics Authority (PSA), manipud Marso 2024 aginggana Abril 2025 nasurok 609,000 ti naawanan trabaho iti sektor ti agrikultura. Patta-patta nga 483,000 kadagitoy ket mannalon nga agmulmula ti pagay. Idi 2024, basar iti datos ti Ibon Foundation agarup dua a milyon ti naawanan ti trabaho iti agrikultura, kasta met a 276,000 a mangngalap ti naawanan trabaho iti pareho met laeng a tawen.

Ti kumarkaro a krisis pangkabiagan iti kaaw-awayan ket inbunga kangrunaan ti atrasado nga agrikultura ken kinaawan ti industriya. Kuna ni Danilo Ramos, daulo ti Kilusang Magbubukid ng Pilipinas, saan a simple nga ” saan nga maiyannatup ti kabaelan” nu apay nga umad-adu dagiti awanan trabaho. Direkta nga epekto daytoy ti saan a dumurdur-as nga agrikultura ken sektor ti industriya nga isu kuma ti pagtaudan ti sustinable a trabaho, kinunana.

Kumarkaru ti pannaka-ilumlom iti kinarigat dagiti mannalon gapu iti panagbaliw ti klima, agsasagadsad a bagyo ken didigra, awan sarday a panagbaba ti presyo dagiti produkto, ginabsuon nga imported a produkto nga agrikultural, panangsukat ti usar dagiti dagdaga, nakaro a militarisasyon ken dadduma pay.

Agtultuloy ken kumarkaro ti kasasaad dagiti mannalon iti babaen ti rehimen a US-Marcos. Nayon iti bogus a programa ti Comprehensive Agrarian Reform Program (CARP), naipatungpal dagiti dadduma pay a neoliberal a programa kas iti Support to Parcelization of Land for Individual Titling (SPLIT), New Agrarian Emancipation Act (NAEA), Build Better More ken EO 18 Green Lanes for Strategic Investment para kadagiti proyekto iti enerhiya.

Resulta dagitoy a pagannurutan, ket mapatakyas dagiti mannalon ken mapukawan da ti daga, pagsisinaen tapno makontrol dagiti mannalon, bayat a maparaburan dagiti apo’t daga, oligarkiya ken negosyante a gan-gannaet. Sumagmamano a pangarigan ti napasamak a panangpatakyas kadagiti mannalon iti Lupang Ramos iti Cavite, Hacienda Tinang iti Tarlac, komunidad ti BTL iti Bukidnon ken ti parupa ti kina-ubbaw ti CARP, ti Hacienda Luisita ti pamilya Cojuangco-Aquino.

Manipud Hulyo 2022 aginggana Enero 2025 adda met kanu naiwaras ti Department of Agrarian Reform (DAR) nga agarup 195,000 a titulo ti daga . Nupay kasta, 68% kadagitoy ket manipud iti SPLIT– nabingay-bingay manipud kolektibo a Certificate of Land Ownership Award (CLOA), saan a kabaruanan a daga nga maiwaras kuma kadagiti mannalon nga awanan daga a sukayen. Uray pay nagdakkelan ti pondo na, 12% laeng ti naipatungpal manipud iti kabuklan a target ti programa nga SPLIT.

Tapno maipakita nga maipatpatungpal ti gubyernong US-Marcos ti rebbengen na, natured isu na nga naglikaw iti naduma duma nga probinsya tapno mangiwaras kadagiti awan ti kwenta na nga titulo. Kinaagpaysuna, ti SPLIT ken NAEA ket pamuspusan tapno maiprepara dagitoy a daga para iti” nawaya a paglalakuan” nu sadinno a mailako,ipa upa wenno mabaliwan ti pakausaran kadagiti agrikultural a daga.

Agpampammarang ti rehimen a US-Marcos a tungtungpalen na ti rebrebbengen na kadagiti mannalon, awanan bain a naglikmot iti naduma-duma a prubinsya tapnun agiwaras kadagiti awan pateg na a titulo. Iti kinapudno na, ti SPLIT ken NAEA ket iskema nga mangisagana kadagiti nalalawa a dagdaga para iti “nawaya a linnakuan” a nu sadinnu ket ilako, paabangan wennu baliwan ti pakausaran dagiti agrikultural a daga.

Kinuna ni Ramos, “Ti panggep dagiti programa ket saan a tapnu masiguro ti karbengan dagiti mannalon nu di ket waknitan ti dalan para kadagiti real estate, imprastraktura, ken dagiti kumpanya iti enerhiya a magamrud dagiti daga a nakapauneg iti CARP.”

Basar iti datos ti KMP, 28% laeng ti parsela ti dag-ti tagikuwaen dagiti mannalon 28% laeng, iti kasta, 7-8 iti 10 a mannalon ket awanan bukod a daga. Iti benneg dagiti apo’t daga, bagi da ti 20% kadagiti masukay a daga, idinto nga 68% ti amin a parsela ket naiseksek iti 13% ti daga.

Iti nagan ti “berde” a bandera ti panagdur-as, napartak a pinalubusan ti rehimen US-Marcos dagiti kumpanya kangrunaan dagiti gan-gannaet nga agpupuonan a mangagum ti dagdaga. Dagiti proyekto a renewable energy nga aggatad ti P5.239 trilyon ket pangta a mangpatakyas iti niribo nga umili.

Laksid pay kadaytoy , adda ti 207 a proyekto nga imprastraktura a mangpatalaw kadagiti mannalon ken nainsigudan nga umili. Pakairamanan ti Bulacan International Airport, New Clark City Pampanga ken TARI estate iti Hacienda Luisita, a mangdadael ti kabiagan,ken mangpangato ti presyo ti daga para iti benepisyo dagiti addaan puonan.