Padayon nga nagalala ang kahimtangan sa palangabuhian sang masang mangunguma sa kaumhan. Mayoriya sang mga mangunguma wala ukon kulang sang duta, kag wala sang iban nga palangabuhian nga makitaan.

Indi ini matabunan bisan doktoran pa sang rehimen US-Marcos ang mga estatistika. Sang sini lang nga report sang Philippine Statistics Authority (PSA), masobra sa 609,000 ang nawad-an sang trabaho sa sektor sang agrikultura sadtong Marso 2024 tubtob Abril 2025. Ginabana-bana nga yara sa 483,000 diri mga mangunguma nga nagatanum sang humay. Sa datos naman sang Ibon Foundation, nagalab-ot sa duha ka milyon ang nawad-an sang trabaho sa agrikultura sadtong 2024, samtang sa sektor sang pangisda, 276,000 ka mananagat ang nawad-an sang trabaho sa tuig 2024.

Ang naga-grabe nga krisis sa palangabuhian sa kaumhan tungod nagapanguna sa atrasado nga sistema sa agrikultura kag kawad-on sang industriya. Siling ni Danilo Ramos, tsirman sang Kilusang Magbubukid ng Pilipinas, ang padayon nga pagsaka sang isip sang wala sang trabaho indi simple nga hambalanon sang “indi santo ang kahanason.” Ini direkta nga epekto sang wala nagauswag nga agrikultura kag sektor sang industriya nga amo dapat ang ginahalinan sang sustenable nga trabaho, siling niya.

Mas nga nagakalubong sa kapigaduhon ang masang mangunguma tungod sang pagbag-o sang klima, asud-asod nga bagyo kag kalamidad, padayon nga pagbulusok sang presyo sang produkto, pagbaha sang imported nga mga agrikultural nga produkto, pagbag-o gamit sang mga kadutaan, militarisasyon kag madamo pa nga iban.

Nagapadayon kag mas pa nga nagalala ang kahimtangan sang mga mangunguma sa idalum sang rehimen US-Marcos. Dugang sa peke nga programa nga Comprehensive Agrarian Reform Program (CARP), ginpatuman sini ang iban pa nga mga neoliberal nga programa kaangay sang Support to Parcelization of Lands for Individual Tilting (SPLIT), New Agrarian Emancipation Act (NAEA), Build Better More kag EO 18 ukon Green Lanes for Strategic Investment para sa mga proyekto sa enerhiya.

Resulta sang mga patakaran nga ini ang pagpalayas sa mga mangunguma sa ila mga duta, pagpangtunga para makontrol ang mga mangunguma, samtang ginahatagan sang pabor ang mga agalon mayduta, oligarkiya kag mga dumuluong mangapital. Pila sa mga halimbawa sini ang pagpalayas sa mga mangunguma sa Lupang Ramos sa Cavite, Hacienda Tinang sa Tarlac, komunidad sang BTL sa Bukidnon kag ang pinakalaragway sang pagkawala sang kapuslanan sang CARP, ang Hacienda Luisita sang pamilya Cojuangco-Aquino.

Halin Hulyo 2022 tubtob Enero 2025, nakapanagtag kuno ang Department of Agrarian Reform (DAR) sang halos 195,000 ka titulo sang duta. Apang bisan sa amo sini,68% diri halin sa SPLIT—ginpangpahat-pahat nga kolektibo nga Certificate of Land Ownership Award (CLOA) kag indi mga bag-o nga duta nga ginpanagtag sa mga mangunguma nga wala sang duta. Sa pihak sang dako nga pondo, 12% lang ang nalab-ot halin sa target sang programa nga SPLIT.

Agud ipaguwa nga ginatuman sang rehimen US-Marcos ang iya katungdanan sa mga mangunguma, tuso nga nagtiyog siya sa lain-lain nga probinsya agud managtag sang mga wala kwenta nga titulo. Sa pagkamatuod, ang SPLIT kag NAEA mga iskema agud ihanda ang mga duta para sa “hilway nga merkado” kon diin ginabaligya, ginapa-arkilahan ukon ginabag-o ang gamit sang mga agrikultural nga duta.

Siling si Ramos, ” Ang katuyuan sang mga programa indi para maseguro ang kinamatarung sang mga mangunguma kundi agud hawanan ang dalan para sa mga real estate, imprastraktura, kag mga kumpaniya sa enerhiya nga makuha ang mga duta nga nakapaidalum sa CARP.”

Suno sa datos sang KMP, yara sa 28% nga parsela sang duta lang ang ginapanag-iyahan sang mga mangunguma, kon amo, 7-8 sa 10 ka mangunguma wala sang kaugalingon nga duta. Sa kubay sang mga agalon mayduta, 20% sang duta nga ginatalauma ila ginapanag-iyahan, samtang 68% tanan sang ulumhan ginapaigo sa 13% nga duta.

Sa idalum sang bandera nga “berde” nga pag-uswag, ginapadasig sang rehimen US-Marcos ang paghatag sang pahanugot sa mga kumpaniya nga mang-agaw sang duta ilabina ang mga dumuluong mangapital. Yara sa ₱5.239 trilyon nga balor sang mga proyektong renewable energy ang nagahana nga magpalayas sa linibo ka pumuluyo.

Magluwas pa diri, may 207 ka proyektong imprastraktura kaangay sang International Airport, New Clark City Pampanga, kag TARI estate sa Hacienda Luisita nga magpalayas sa mga mangunguma kag tumandok, ginaguba ang palangabuhian kag magpasaka sang presyo sang duta para sa benepisyo sang mga nagapangapital.