Padayon nga natikagrabe an kamutangan han pakabuhi han masa nga parag-uma ha kabaryuhan. Mayoriya han mga parag-uma waray o kulang ha tuna, ngan waray iba nga pakabuhi nga makukuhaan.

Diri ini matahuban bisan manipulahon pa han rehimen US-Marcos an mga estadistika. Ha gin-gawas pa la nga report han Philippine Statistics AutPhority (PSA), masobra 609,000 an nawarayan han trabaho ha sektor han agrikultura hadton Marso 2024 tubtub Abril 2025. Gintatantiya nga aada ha 483,000 dinhi mga parag-uma nga nagtatanum han humay. Ha datos naman han Ibon Foundation, maabot ha duha kamilyon an nawarayan hin trabaho ha agrikultura hadton 2024, samtang ha sektor han pangisda, 276,000 nga parupangisda an nawarayan han trabaho ha tuig 2024.

An natikagrabe nga krisis ha pakabuhi ha kabaryuhan prinsipal nga resulta han atrasado nga sistema ha agrikultura ngan kawaray hin industriya. Sigon kan Danilo Ramos, tagapangulo han Kilusang Magbubukid ng Pilipinas, an padayon nga paghitaas han ihap han waray trabaho diri simple nga karukayaknon han “diri haum an kabatiran.” Direkta ini nga epekto han diri narabong nga agrikultura ngan sektor han industriya nga amo an kinahanglan nga pagkuhaan han sustenable nga trabaho, sering niya.

Dugang nga naluludlod ha kakablasan an masa nga parag-uma durot han pagbabag-o han klima, susrunod nga bagyo ngan kalamidad, padayon nga pagbagsak han presyo han produkto, pagbaha han imported nga mga agrikultural nga produkto, kumbersyon ha mga tuna, militarisasyon ngan damo pa nga iba.

Nagpapadayon ngan dugang pa nga naggrabe an kamutangan han mga parag-uma ilarum han rehimen US-Marcos. Dugang ha buwa nga programa nga Comprehensive Agrarian Reform Program (CARP), iginpatuman hini an iba pa nga mga neoliberal nga programa sugad han Support to Parcelization of Lands for Individual Titling (SPLIT), New Agrarian Emancipation Act (NAEA), Build Better More ngan EO 18 o Green Lanes for Strategic Investment para ha mga proyekto ha enerhiya.

Resulta hini nga mga palisiya an pagpapalayas ha mga parag-uma ha ira mga tuna, pagbuhag agud makontrol an mga parag-uma, samtang gintatagan pabor an mga agaron maytuna, oligarkiya ngan mga langyaw nga mamuruhunan. Pira ha mga pananglitan hini an pagpapalayas ha mga parag-uma ha Lupang Ramos ha Cavite, Hacienda Tinang ha Tarlac, komunidad han BTL ha Bukidnon ngan an pinakaladawan han pagin buwa han CARP, an Hacienda Luisita han pamilya nga Cojuangco-Aquino.

Tikang Hulyo 2022 tubtub Enero 2025, nakapanhatag kuno an Department of Agrarian Reform (DAR) hin haros 195,000 nga titulo han tuna. Sugadpaman, 68% dinhi tikang ha SPLIT—ginbabhin nga kolektibo nga Certificate of Land Ownership Award (CLOA) ngan diri mga bag-o nga tuna nga dinistribwer ha mga parag-uma nga waray tuna. Ha luyo han dako nga pondo, 12% la an naabot tikang ha target han programa nga SPLIT.

Agud pagawason nga gintutuman han rehimen US-Marcos an iya responsabilidad ha mga parag-uma, mapan-uwat hiya nga linibot ha magkalain-lain nga prubinsya agud manhatag hin mga waray pulos nga titulo. Ha kamatuoran, an SPLIT ngan NAEA, mga iskema agud ig-andam an mga tuna para ha “libre nga merkado” diin igbabaligya, papeplet-an o igkukumbert an gamit han mga agrikultural nga tuna.

Sering ni Ramos, “An katuyuanan han mga programa diri para maseguro an katungod han mga parag-uma kundi agud hawanan an dalan para ha mga real estate, imprastraktura, ngan mga kompaniya ha enerhiya nga makuha an mga tuna nga nakapailarum ha CARP.”

Sigon ha datos han KMP, aada ha 28% han parsela han tuna la an pananag-iya han mga parag-uma, ha sugad, 7-8 ha 10 nga parag-uma waray kalugaringon nga tuna. Ha ranggo han mga agaron maytuna, 20% han tuna nga umhanan pananag-iya nira, samtang 68% han ngatanan nga mga umhanan gin-igo ha 13% han tuna.

Ilarum han bandera nga “berde” nga pag-uswag, ginpadagmit han rehimen US-Marcos an paghatag hin pagtugot ha mga kompaniya nga manlupot han tuna labina an mga langyaw nga namumuhunan. Aada ha ₱5.239 katrilyon nga balor han mga proyekto nga renewable energy an namamangpangan nga magpapalayas ha yukut-yukot nga katawhan.

Labot pa dinhi, mayda 207 nga proyekto nga imprastraktura sugad han Bulacan International Airport, New Clark City Pampanga, ngan TARI estate ha Hacienda Luisita nga magpapalayas ha mga parag-uma ngan nasyunal nga minoriya, magwawakay ha pakabuhi ngan magpapahitaas ha presyo han tuna para ha benepisyo han mga namumuhunan.