Usa kaektarya nga tuna o mas guti pa an kasagaran nga ginhuhulad han mga kablas ngan butnga nga parag-uma ha bawnderi han Bukidnon ngan Lanao del Sur. Kaagsuban nga nagtatanum han utanon sugad han karabasa, harang, repolyo, patatas, karots, kamatis, Baguio beans, harang nga bell pepper, tarong ngan brokoli, ngan bisan kamote ngan mais. Luun-luon nga bagapyudal nga pananalumpigos an nahiaaguman nira, tikang ha kawaray han tuna, usura, mahal nga gastos ha produksyon tubtub ha barato nga pamaligya han produkto.

Paniniyupi ha produksyon

Tungod kay waray sadang nga puhunan, ordinaryo para ha mga parag-uma an mangutang para ha produksyon. Napailarum hira ha mga kasarabutan han pautang ha mga lokal nga “pinansyer” o usurero nga mayda matiyupion nga kaayusan ngan interes. Partikular ha mga utanan, an interes ha utang aada ha porma han bahinay ha ira kabug- usan nga ani o kita.

Para ha mga parag-uma nga waray tuna, naeksister dinhi an sistema nga “meyntener.” Ilarum hini, an tag-iya han tuna (nga naakto nga pinansyer) nagpapautang ha parag-uma agud tanuman an tuna nga ginpapagamit ha iya. Gin-gagamit an pautang para ha pangandam han tuna, gahi, abono, pestisidyo, herbicide ngan pagpapasuhol ha trabahador-ha-uma. Ha sugad, solo nga ginsusugbong han parag-uma an gastos ha produksyon ngan pagta- trabaho.

Dugang nga pabug-at ha parag-uma an panlibo han pira nga pinansyer ha presyo han mga farm input nga ginpapautang ha mga parag- uma. Ha usa nga kaso, ginpepresyuhan han pinansyer an tig-₱1,100 nga galon han Roundup herbicide ha balor nga ₱1,700.

Diri panalagsa an higayon nga nalulugi an mga parag-uma han utanon kun nabagsak an presyo han panmalit han produkto o maiigo han kalamidad. Tungod dinhi, nakahigot hira ha siklo han utro nga pag-utang ha pinansyer para ha masunod nga pananum tubtub ha hul-os nga malubong ha utang.

Paniniyupi ha pamaligya

Gindadara an produkto nga utanon han mga parag-uma ha Cagayan de Oro City, hirayo tikang ha mga tanuman. Gindadara ini ha bagsakan han utanon ha Barangay Bulua diin kaudgan igintatambak ha mga bodega han mga pinansyer-dealer o mga dealer.

Ginsusuktan an parag-uma hin ₱20 kada sako (100 kilo kada sako) ha pagdidiskarga han ira produkto ha bodega. Nagbabayad gihap hira han ₱2.5-₱3 kada kilo (₱250-₱300 kada sako) komo plete ha bodega ha mga dealer o ha pira nga kaso 10% han balor han baligya ha produkto nga gulay.

Ha bagsakan, igintatalaan an presyo han mga produkto nga utanon depende ha kadamuon han suplay ngan birik han panmalit. Waray kunsiderasyon an mga dealer ha gastos han mga parag-uma ha pagtatalaan han pankabug-usan nga presyo. Mga dealer gihap an nagtatalaan ha suklanan han pagpepresyo depende ha kalidad han utanon. Hira gihap an nagtatalaan han presyo han pamaligya ha komersyante. Kun diri mahibabaligya han dealer an produkto, iginbabalik ini ha parag-uma.

Ha pamaligya han bell pepper, pananglitan, an kada kilo han bell pepper nga ginpalit hin ₱50 ha parag-uma poyde ibaligya han dealer ha komersyante ha balor nga ₱70. Kun mahibabaligya niya an 5,000 kakilo ha bell pepper, makita an dealer hin ₱15,000 tikang ha plete ha bodega, ngan ₱100,000 ha pagbaligya hini ha komersyante. Makita hiya han gross o kabug-usan nga ₱115,000, antes ibanan han pasuhol ha trabahador ngan iba pa nga gastos.

Ha gapil han parag-uma, makita la hiya han ₱250,000 ha 5,000 kakilo. Ig-iiban dinhi an gastos ha produksyon nga ₱205,132.40 ngan masasalin an ₱44,867.60. Kun sumakob hiya ha sistema nga financing o maintainer, an masasalin la ha iya ₱22,433.80.

Labot dinhi, dako an epekto ha presyo han ismagling ngan mga kartel nga nagkokontrol ngan nagmamanipula ha suplay. Dugang nga ginbubutong tipaubos an presyo han lokal nga produkto nga utanon kada nabaha an imported nga utanon nga gintutugutan han gubyerno.

Komo prodyuser han pagkaon, igin-iinsister han mga parag-uma dinhi an kaseguruhan ha ginhuhulad nga tuna; makatadungan nga presyo han mga produkto ngan pagtatanggal han magkalain-lain nga pamaagi agud magin barato an pagpalit ha ira produkto. Panawagan gihap nira an makatadungan nga interes ha pautang; pagpahitaas han suhol han mga trabahador-ha-uma ngan pagpapaluros han plete ha bodega o komisyon han mga dealer.