Usa ka ektaryang yuta o mas gamay pa ang sagad nga ginaugmad sa mga kabus ug hatungang mag-uuma sa utlanan sa Bukidnon ug Lanao del Sur. Kasagaran silang nagatanum ng utan sama sa kalabasa, sili, repolyo, karots, patatas, kamatis, Baguio beans, atsal, talong ug brokoli, ug bisan kamote ug mais. Patung-patong nga semipyudal nga pagpangdaugdaug ang nasinati nila, gikan sa kawalay yuta, usura, mahal nga gasto sa produksyon hangtud sa baratong pagpalit sa produkto.

Pagpahimulos sa produksyon

Tungod kay walay igong kapital, kasagaran sa mga mag-uuma gapangutang para sa produksyon. Mosulod sila sa mga kasabutan sa utang sa lokal nga mga “pinansyer” o usurero nga taas og interes ug mapahimuslan. Sa mga utanan, ang interes utang kasagaran anaa sa porma sa bahinay sa ani o kita.

Alang sa mga mag-uuma nga walay yuta, anaa ang sistemang “meyntener.” Ang tag-iya sa yuta (nga mao usab ang pinansyer) magpautang sa mag-uuma aron tamnan ang yuta nga gipagamit. Ang utang ginagamit sa pag-andam sa yuta, binhi, abono, pestisidyo, herbicide, ug suhol sa mga trabahante. Busa, ang mag-uuma ra ang nagaabaga sa tanang gasto sa produksyon ug trabaho.

Dugang pabug-at sa mag-uuma ang pagpanglimbong sa pipila ka pinansyer sa presyo sa mga gamit sa uma. Sa usa ka kaso, ginabaligya sa pinansyer ang galon sa Roundup herbicide og ₱1,100 sa presyong ₱1,700.

Kasagarang gakalugi ang mga mag-uuma sa utan kung mohagba ang presyo sa merkado o maigo sa kalamidad. Tungod niini, magpadayon sila sa pagpangutang alang sa sunod nga tingtanum hangtud hingpit silang malumos sa utang.

Pagpahimulos sa pagpaligya

Ginadala ang produktong utan sa mga mag-uuma sa Cagayan de Oro City, layo gikan sa mga umahan. Ginadala kini sa bagsakan sa utan sa Barangay Bulua kung asa sagad nga ginadan-ok sa mga bodega sa mga pinansyer-dealer o mga dealer.

Ginasingil ang mag-uuma og ₱20 kada sako (100 kilo kada sako) sa pagdiskarga sa kanilang produkto sa bodega. Nagabayad usab sila og ₱2.5-₱3 kada kilo (₱250-₱300 kada sako) isip abang sa bodega sa mga dealer o sa pipila ka kaso, 10% sa halin produktong utan.

Sa bagsakan, ginatakda ang presyo sa mga produktong utan depende sa kadaghanon sa suplay ug demand. Walay kunsiderasyon ang mga dealer sa gastos sa mga mag-uuma sa pagtakda sa presyo. Mga dealer usab ang magbuot sa basihan sa pagpresyo depende sa kalidad sa utan. Sila usab ang nagabuot sa presyo sa pagbaligya sa komersyante. Kung dili mabaligya sa dealer ang produkto, ginabalik kini sa mag-uuma.

Pananglitan, ang atsal ginapalit sa mag-uuma sa ₱50/kilo, ibaligya kini sa dealer sa komersyante og ₱70. Kung mabaligya niya ang 5,000 kilo sa atsal, mokita ang dealer og ₱15,000 gikan sa renta sa bodega, ug ₱100,000 sa pagpagbaligya niini sa komersyante. Mokita siya og gross o kinatibuk-ang ₱115,000, ayha kibhangan sa suhol sa trabahador ug uban pang gasto.

Mokita lamang ang mag-uuma og ₱250,000 sa 5,000 kilo. Ikibhang dinhi ang gasto sa produksyon nga ₱205,132.40 ug mabilin ang ₱44,867.60. Kung mosulod siya sa sistemang financing o maintainer, ₱22,433.80 lamang ang mabilin kaniya.

Dugang pa, daku ang epekto sa presyo sa ismagling ug mga kartel nga nagakontrol ug nagamanipula sa suplay. Labawng ginabira paubos ang presyo sa lokal nga produktong utan sa magbaha sa imported nga utan nga ginatugutan sa gubyerno.

Isip prodyuser sa pagkaon, ginaduso sa mga mag-uuma ang siguridad sa yutang ginaugmad; makatarunganong presyo sa mga produkto ug pagtangtang sa lain-laing pamaagi aron baraton ang ilang produkto. Panawagan usab nila ang makatarunganong interes sa pautang; pagtaas sa suhulan sa mga mamumuong-bukid ug pagpaubos sa renta sa bodega o komisyon ng mga dealer.