Isa ka ektarya nga duta ukon mas gamay pa ang kinaandan nga ginatalauma sang mga imol kag nahanunga nga mangunguma sa dulunan sang Bukidnon kag Lanao del Sur. Kinaandan nila nga magtanum sang utan kasubong sang kalabasa, sili, repolyo, patatas, karots, kamatis, Baguio beans, pidada, talong kag brokoli, bisan kamote kag mais. Nagasinampaw nga mala-yudal nga pagpamigos ang ginaagum nila, halin sa kawad-on sang duta, usura, mahal nga gasto sa produksyon tubtob sa barato nga baligyaanay sang produkto.

Paghimulos sa produksyon

Tungod wala sang bastante nga kapital, naandan na sang mga mangunguma ang magpangutang para sa produksyon. Nagapaidalum sila sa mga kasugtanan sang pautang sa mga lokal nga “pinansyer” ukon usurero nga may mahimuslanon nga kaayusan kag interes. Partikular sa mga utanan, ang interes sa utang yara sa dagway sang tungaay sa ila kabug-osan nga ani ukon kita.

Para sa mga mangunguma nga wala sang duta, nagaluntad diri ang sistema nga “meyntener.” Sa idalum sini, ang tag-iya sang duta (nagaakto nga pinansyer) nagapautang sa mangunguma para tamnan ang duta nga ginapagamit sa iya. Ginagamit ang pautang para sa paghanda sa duta, binhi, abono, pestisidyo, herbicide kag pagpasweldo sa mamumugon sa uma. Gani, nagaisahanon nga ginaabaga sang mangunguma ang gasto sa produksyon kag pagtrabaho.

Dugang nga pabug-at sa mangunguma ang pagpangdaya sang pila ka pinansyer sa presyo sang mga farm input nga ginapautang sa mga mangunguma. Sa isa ka kaso, ginapresyuhan sang pinansyer ang tag-₱1,100 nga galon sang Roundup herbicide sa bili nga ₱1,700.

Indi lang kaisa ka higayon nga napierde ang mga mangunguma sang utan kon magsarurot ang presyo sang baklanay sang produkto ukon maigo sang kalamidad. Tungod sini, nagakahigot sa siklo sang liwat nga pag-utang sa pinansyer para sa masunod nga pagtanum tubtob lubos na nga malunod sa utang.

Paghimulos sa baklanay

Ginadala ang produktong utanon sang mga mangunguma sa Cagayan de Oro City, malayo halin sa mga talamnan. Ginadala ini sa bagsakan sang utan sa Barangay Bulua kon diin masami ginatambak sa mga bodega sang mga pinansyer-dealer ukon mga dealer.

Ginasukot ang mangunguma sang ₱20 kada sako (100 kilo kada sako) sa pagdiskarga sang ila produkto sa bodega. Nagabayad man sila sang ₱2.5-₱3 kada kilo (₱250-₱300 kada sako) bilang arkila sa bodega sa mga dealer ukon sa pila ka kaso 10% sa bili sang benta sa produkto nga utan.

Sa bagsakan, ginatalana ang presyo sang mga produkto nga utanon depende sa dagsa sang suplay kag pagliso sang baklanay. Wala sang konsiderasyon ang mga dealer sa gasto sang mga mangunguma sa pagtalana sang pangkabug-osan nga presyo. Mga dealer man ang nagatalana sang basehan sang pagpresyo depende sa kalidad sang utan. Sila man ang nagatalana sang presyo sang baklanay sa komersyante. Kon indi mabaligya sang dealer ang produkto, ginabalik ang mga ini sa mangunguma.

Sa baligyaanay sang pidada, halimbawa, sa kada kilo sang pidada nga ginabakal sang ₱50 sa mangunguma pwede nga ibaligaya sang dealer sa komersyante sa bili nga ₱70. Kon mabaligya niya ang 5,000 ka kilo sang pidada, nagakita ang dealer sang ₱15,000 halin sa arkila sa bodega, kag ₱100,000 sa pagbaligya sini sa komersyante. Magakita siya sang gross ukon pangkabug-osan nga ₱115,000, antes kaltasan sang pasweldo sa trabahador kag iban pa nga gasto.

Sa bahin sang mangunguma, magakita lang siya sang ₱250,000 sa 5,000 ka kilo. Kaltason diri ang gasto sa produksyon nga ₱205,132.40 kag mabilin ang ₱44,867.60. Kon magsulod siya sa sistema nga financing ukon maintainer, ang mabilin lang sa iya ₱22,433.80.

Magluwas diri, dako ang epekto sa presyo sang ismagling kag mga kartel nga nagakontrol kag nagamanipular sa suplay. Labi nga butungon panubo ang presyo sang lokal nga produkto nga utan kada magbaha ang imported nga utan nga ginpahanugutan sang gobyerno.

Bilang prodyuser sang pagkaon, ginagiit sang mga mangunguma diri ang kasegurohan sa duta nga ginatalauma; makatarungan nga presyo sang mga produkto kag pagkakas sang lain-lain nga pamaagi para baraton ang ila produkto. Panawagan man nila ang makatarungan nga interes sa pautang; pagpasaka sang sweldo sang mga mamumugon sa uma kag pagpanubo sa arkila sa bodega ukon komisyon sang mga dealer.