Maysa nga ektarya a daga wenno basbassit pay ti kadawyan a taltalonen dagiti nakurapay ken makintengnga a mannalon iti nagbeddengan ti Bukidnon ken Lanao del Sur. Kadawyan nga agmulmula da ti nateng kas ti karabasa, sili, repolyo, patatas, karots, kamatis, Baguio beans, taban, tarong, brokoli ken uray kamote ken mais. Agtutuon a malapyudal a panangidadanes ti mapadpadasan da, manipud iti kinaawan ti daga, usura, nangina a gastos iti produksyon agingga iti nalaka a linnakuan ti produkto.

Panaggundaway iti produksyon

Gapu ta awan ti naan-anay a puonan, kadawyan kadagiti mannalon ti agutang para iti produksyon. Pumapauneg da kadagiti katulagan ti pautang kadagiti lokal a “pinansyer” wenno usurero nga addaan managgundaway nga urnos ken interes. Partikular kadagiti kanatengan, ti interes iti utang ket adda iti langa ti panagbibingay iti kabuklan nga ani ken sapul.

Para kadagiti mannalon nga awanan ti daga, agraraira ditoy ti sistema a “maintainer.” Iti sidong daytoy, ti agtagikua ti daga (nga umak-akto a pinansyer) ket agpapautang iti mannalon tapno mulaan ti daga a maipapausar kenkuana. Maar-aramat ti pautang para iti panagsagana iti daga, bin-i, abono, pestisidyo, herbisidyo ken panangdan kadagiti mangmangged-talon. Iti kastoy, bukbukodan ti mannalon ti mangibaklay iti gastos iti produksyon ken panagtrabaho.

Nayon a padagsen iti mannalon ti panagkusit ti sumagmamano a pinansyer iti presyo dagiti farm input a maipapautang kadagiti mannalon. Iti maysa a kaso, prespresyuan ti pinansyer ti sag-₱1,100 a galon ti Roundup herbicide iti gatad a ₱1,700.

Saan a mammaminsan ti gundaway a maluglugi dagiti mannalon ti nateng nu bumagsak ti presyo ti ginnatangan iti produkto wenno matamaan ti kalamidad. Gapu ditoy, nakagalut da iti siklo ti balbaliw a panagutang iti pinansyer para iti sumaruno a panagmumula agingga a lumned da iti utang.

Panaggundaway iti linnakuan

Ip-ipan dagiti mannalon ti produkto da a nateng idiay Cagayan de Oro City, adayo kadagiti pagmulaan da. Ip-ipan da dagitoy iti bagsakan ti nateng iti Barangay Bulua nu sadinno a kadawyan a maigabgabsuon kadagiti bodega dagiti financier-dealer wenno dealer.

Masingsingir ti mannalon ti ₱20 kada sako (100 kilo kada sako) iti panagdiskarga ti produkto da iti bodega. Agbaybayad da met ti ₱2.5-₱3 kada kilo (₱250-₱300 kada sako) nga abang iti bodega kadagiti dealer wenno iti sumagmamano a kaso ket 10% iti gatad ti lako iti produkto a nateng.

Iti bagsakan, maikedkeddeng ti presyo dagiti produkto a nateng depende iti kaadu ti suplay ken panagpusipos ti linnakuan. Awan ti kunsiderasyon dagiti dealer iti gastos dagiti mannalon iti panagikeddeng ti kabuklan a presyo. Dagiti dealer met ti mangikedkeddeng iti pagrukodan ti panagpresyo depende iti kalidad ti nateng. Isuda met ti mangikedkeddeng ti presyo ti linnakuan iti komersyante. Nu saan a mailako ti dealer ti produkto, isubli na iti mannalon.

Iti linnakuan ti taban kaspangarigan, ti kada kilo ti taban a ginatang na ti ₱50 iti mannalon ket mabalin nga ilako ti dealer iti komersyante iti gatad a ₱70. Nu mailako na ti 5,000 kilo ti taban, kumita ti dealer ti ₱15,000 manipud iti abang iti bodega ken ₱100,000 iti panangilako daytoy iti komersyante. Kumita isuna ti gross wenno kabuklan a ₱115,000 sakbay nga ikissay na ti tangdan ti trabahador ken dadduma pay a gastos na.

Iti paset ti mannalon, kumita laeng isuna ti ₱250,000 iti 5,000 kilo. Maikissay ditoy ti gastos iti produksyon a ₱205,132.40 ken mabati ti ₱44,867.60. Nu sumrek isuna iti sistema a financing wenno maintainer, ti laeng mabati kenkuana ket ₱22,433.80.

Malaksid ditoy, dakkel ti epekto iti presyo ti ismagling ken dagiti kartel a mangkonkontrol ken mangmanmanipula iti suplay. Ad-adda a maguyguyod pababa ti presyo ti lokal a produkto a nateng tunggal aglayus ti imported a nateng a palpalubosan ti gubyerno.

Kas prodyuser ti taraon, ipetpetteng dagiti mannalon ditoy ti kinatalged iti daga a taltalonen da; ti nainkalintegan a presyo dagiti produkto ken panangikkat ti nadumaduma a wagas tapno baraten ti produkto da. Awag da met ti nainkalintegan nga interes iti pautang; panangingato ti tangdan dagiti mangmangged-talon ken panangibaba ti abang iti bodega wenno komisyon dagiti dealer.