Liwat nga naglupok sa Kenya sadtong Hunyo ang kaakig kag protesta sa kontra-pumuluyo nga hagna sang pagbuwis kag pagpa-ido-ido sang gobyerno diri. Sadtong Hunyo 25, linibo ka Kenyan ang nagdagsa sa mga kadalanan sang Nairobi, Mombasa, Kisii kag iban nga syudad para dumdumon ang mga protesta sadtong nagligad nga tuig. Indi magnubo sa 16 ang napatay kag masobra 400 ang napilasan sang mapintas nga bungkagon ang mga ini sang mga pulis.

Sadtong Hulyo 7, 38 ka ralyista ang napatay, samtang 107 ang napilasan kag masobra 500 ang gin-aresto sang bungkagon sang mga pulis ang mga demonstrasyon nga nagahanduraw sa ika-35 nga anibersaryo sang “Saba Saba” ukon “pito pito” sa lenggwahe nga Kishwahili. Sa adlaw nga ini sadtong 1990 ginlunsar ang higante nga rali nga nagtulod sa sadtong presidente sang Kenya nga bag-ohon ang sistema sang pang-gobyerno. Gingamit sang pumuluyo ang okasyon agud iduso ang pagpalayas sa subong nga presidente sang pungsod nga si William Ruto.

Nagbuylo ang mga protesta sadtong 2024 batuk sa Finance Bill, isa ka hagna nga magapatuman sang matag-as nga buwis sa sandigan nga mga balaklon kag serbisyo, magakakas sa mga subsidyo, kag magabuhin sa badyet para sa mga sosyal nga serbisyo. Dikta sang International Monetary Fund ang hagna bilang kondisyon sa pagpautang. Katuyuan sini nga padakuon ang kita sang estado agud segurohon nga makabayad ini sang utang, nga yara sa $76.6 bilyon sadtong Abril, katumbas sang 75% sang gross domestic product (GDP) sang Kenya. Napaatras ang hagna sadtong nagligad nga tuig pero wala lubos ginbasura. Imbes, gintadtad kag tuso nga ginpalusot ni Ruto sa parlyamento ang parte-parte nga bahin sini.

Para sa madamo nga Kenyan, ginatiglawas sang Finance Bill ang neokolonyal kag neoliberal nga direksyon sang rehimen Ruto. Segurado sila nga pas-anon sang mga mamumugon kag imol nga sektor sang sosyedad Kenyan ang mga mabug-at nga buwis. Kahibalo sila nga indi masarangan sang ordinaryo nga pumuluyo nga lumos sa kaimolon, wala sang pormal nga trabaho kag nagaatubang sang sadto pa matag-as nga presyo sang mga balaklon kag serbisyo. Ginkaakig nila ang pagka-sunod-sunoran ni Ruto sa mga dikta sang imperyalistang institusyon.

Naglapad ang mga protesta padulong sa kahublagan pagpalayas kay Ruto pagkatapos ang serye sang mga mapintas nga pagpangbungkag, madamuan nga pagpang-aresto, nagadamo nga kaso sang pag-abdak kag pilit nga pagkadula sang mga lider-protesta, kag mga pagpamatay.

Kadungan sang malala nga krisis sa ekonomiya ang krisis sa pulitika sang nagahari nga sahi. Aktibo nga ginahangkat ang gahum ni Ruto sang anay deputy president sang pungsod nga si Rigathi Gachagua. Na-impeach si Gachagua sadtong 2024 sa mga kaso nga paglapas sa konstitusyon, pagpangtunga base sa etnisidad, kag pagpahuyang sang otoridad sang gobyerno.

Kahimtangan sang sosyedad kag pumuluyong Kenyan

Atrasado kag agraryo ang sosyedad Kenyan. Nagasalig ang agrikultura sini sa magagmay kag bulag-bulag nga produksyon. Ginabug-os ini sang tubtob 37% sang GDP kag 40% sang kabug-osan nga empleyo. Limitado ang industriya, kag gamay nga bahin sang pagmanupaktura sa DGP (8%).

Sang nagligad nga tuig, nag-antus ang pungsod sang grabe nga krisis sa empleyo. Sadtong 2022, naglab-ot sa 13.9% ang tantos sang disempleyo, pinakalala sa kubay sang pamatan-on. Ginabana-bana nga 67% sang pamatan-on nga Kenyan, edad 15 tubtob 34, ang wala sang trabaho.

Samtang, yara sa impormal nga sektor ang 80% sang mga trabaho ukon masobra 17 milyones sa kabug-osan nga 20 milyon. Sadtong 2024, 90% sang bag-ong tuga nga trabaho impormal, kadam-an sa magagmay nga pagtingi-tingi kag magagmay nga pagmanupaktura.

Nalansang ang sweldo sang mamumugon nga Kenyan sa $177/bulan (₱6,680) samtang ginasiling nga yara sa $138 (₱7,880) sa kaumhan kag $299 (₱17,000) sa kasyudaran ang makabuhi nga sweldo para sa 5 ka tawo nga pamilya.

Sa guwa sang mga syudad, nagaatubang ang mangungumang Kenyan sa kawad-on sang duta, magagmay nga ulumhan, atrasado nga produksyon, indi alalangay nga pagpanag-iya sang duta sa tunga sang kababaehan kag kalalakihan, kag pangkabug-osan nga kaimolon. Yara sa 50% sang duta sa pungsod ang ginakabig nga pang-agrikultura apang 20% lang diri ang santo sa pagpanguma. Ang 20-30% pa sini ginatamnan sang pang-eksport nga mga pananum kasubong sang tsa, kape kag bulak.