Ginapangatubang subong sang mga residente sa sur sang Negros Occidental ang pamahog sang pagpalayas sa tunga sang plano nga pagbutang sang plantasyon nga oil palm sang pamilya Consunji. Madamo sa mga pamilya diri ang nagapuyo kag nagapanguma sa lugar sa nagligad nga 60-70 ka tuig.

Gina-agaw sang Hacienda Asia Plantations Incorporated (HAPI), sosyohanay sang Sirawai Plywood and Lumber Corporation sang pamilya Consunji kag ni Alfred Joseph Araneta, ang 6,652.32 ektarya nga duta. Sakop sini ang pila ka barangay sa Candoni kag Hinobaan para sa ₱2 bilyon nga proyekto nga plantasyon.

Ang nasambit nga duta ang klasipikado bilang forest land (kalasangan) kag ang 4,000 ektarya sini ang dutang ginpanubli sang tumandok nga Ati. Sa pagpakigkunsabo sa lokal nga gobyerno sang Candoni kag Department of Environment and Natural Resources (DENR), ginparatsada sang mga Consunji ang plano nga plantasyon sa duta nga pampubliko.

Mismo ang mga lokal nga upisyal ang nagalibod sang “benepisyo” nga kuno pagadal-on sang plantasyon sa ila nga banwa kag pumuluyo. Hungod nga ginpakagamay nila ang malala nga epekto sini sa kabuhi kag palangabuhian sang mga mangunguma kag tumandok nga pagasakupon sini.

Nakuha sang mga Consunji ang duta paagi sa isa ka Integrated Forest Management Agreement (IFMA) nga ginsulod sini kag sang DENR sadtong 2009. Ang IFMA ang isa ka mekanismo sang departamento para ihatag sa pribado nga mga kumpanya ang ekslusibo nga kinamatarung para “pauswagon, dumalahan, protektahan kag gamiton” ang isa ka natalana nga erya sang kalasangan kag mga rekurso diri. Ginatugutan ini sa sulod sang 25 ka tuig kag mahimo nga palawigon sang dugang nga 25 ka tuig.

Nobyembre 2022 pa sang gin-anunsyo mismo sang mga Consunji ang plano sini nga magsulod sa bag-o nga pagpangapital sa agrikultura lakip ang plantasyon nga oil palm. Target sini nga sakupon ang Visayas kag Mindanao kag plano nga mangin mayor nga magapangapital sa sini nga patag.

Perwisyo sa mga mangunguma

Samtang ganansya para sa mga Consunji, ang plantasyon nga oil palm ang wala sang iban nga igahatag sa masang mangunguma kundi perwisyo. Sadtong ulihi nga semana sang Hulyo, ginsugdan na ang agresibo nga pagpalayas sa mga residente sa sakop nga mga barangay.

Suno sa grupo sang mga mangunguma sa barangay Gatuslao sa Candoni, indi magnubo sa 1,000 ka mangunguma kag ila nga pamilya, kabahin ang mga tumandok, ang posible nga mapalayas tungod sa plantasyon. Sa kamatuoran, ginkalbo na sang kumpanya ang 100 ektarya nga kadutaan sa erya kag gintamnan na sang oil palm.

Hugot ini nga ginpamatukan sang mga mangunguma nga nagaplano nga magpasaka sang writ of kalikasan, isa ka ligal nga remedyo para ipa-untat ang plantasyon. Nagapanindugan sila nga magapabilin sa duta kag pangapinan ang ila kinamatarung diri.

Sa report mismo sang kumpaniya, may yara ini sang gin-andam nga 870,000 nga binhi sang oil palm sa nursery sini sa Barangay Gatuslao. Pagkatapos sang 10 tubtob 12 ka bulan igatanom na ini sa gina-angkon nga kadutaan. Natalana man nga tukuron sang mga Consunji sa 2026 ang isa ka planta para sa pagproseso sang palm oil.

Sa inagihan sang iban nga prubinsya, pareho sang Palawan, mapait ang nadangatan sang mga komunidad nga ginhimo nga plantasyon sang oil palm. Ginareklamo sang mga mangunguma ang pagka-dalok sa tubig sang mga ini nga nakahalit sa katambi sini nga mga ulumhan. May pila ka higayon pa nga nagakahiloan ang duta kag indi na magamit para sa iban nga tanom tungod sa pestisidyo nga ginagamit sang oil palm.

Magatuga man ang mga plantasyon sang malaparan nga pagkalbo sang kalasangan kag kabukiran, pagkarumpag sang duta, posible nga masakit sang mga residente kag iban pa nga malain nga epekto.

Sa mga kasubong nga plantasyon sa Mindanao kag Palawan, tuman ka nubo sang sweldohanay sang mga kumpaniya sang oil palm. Wala sila sang mga benepisyo kag masami yara sa katalagman ang ila nga trabaho. Nalansang sa tuman ka nubo ang sweldo sang mga mamumugon sa uma. Sa kaso sa Palawan, naglab-ot lang sa ₱120-₱150/adlaw ang sweldohanay sadtong 2005, ₱130-₱180/adlaw sadtong 2009 kag ₱215/adlaw sadtong 2014 sa mga mamumugon sa plantasyon sang oil palm. Sa isa ka pagtuon sadtong 2012, ginabulubanta nga yara sa 27% sang mga mamumugon sa mga plantasyon nga ini ang mga bata, edad 5-17.