Sangsanguen tatta dagiti residente iti abagatan ti Negros Occidental iti pangta ti pannakapadisi iti tengnga ti plano a panangbuangay ti pamilya Consunji ti plantasyon ti oil palm. Adu kadagitoy a pamilya ti agindeg ken nagtalon iti lugar iti napalabas a 60-70 tawen.

Ag-agawen ti Hacienda Asia Plantations Incorporated (HAPI), nagsusugponan ti Sirawai Plywood and Lumber Corporation ti pamilya a Consunji ken ni Alfred Joseph Araneta, ti 6,652.32 ektarya a daga. Sakupen daytoy ti sumagmamano a barangay iti Candoni ken Hinobaan para iti ₱2 bilyon a proyekto a plantasyon.

Ti nasao a daga ket klasipikado a forest land (kabakiran) ken ti 4,000 ektarya daytoy ket tawid a daga ti katutubo nga Ati. Iti pannakikunsabo da iti lokal a gubyerno ken Department of Environment and Natural Resources (DENR), inyatalan dagiti Consunji ti plano a plantasyon iti daga a pangpubliko.

Dagiti lokal nga upisyal mismo ti nangidiaya iti “benepisyo” nga ipaay kano ti plantasyon iti ili da ken umili. Tinagibassit da la unay dagiti nakaro nga epekto daytoy iti biag ken pagbiagan dagiti mannalon ken katutubo a sakupen daytoy.

Naala dagiti Consunji ti daga babaen ti Integrated Forest Management Agreement (IFMA) a sinerrek da ken ti DENR idi 2009. Ti IFMA ket maysa a mekanismo ti departamento tapno ited kadagiti pribado a kumpanya ti eksklusibo a karbengan tapno “padur-asen, iwanwan, salakniban ken usaren” ti maysa a naituding nga erya ti kabakiran ken dagiti rekurso ditoy. Mapalubosan daytoy iti uneg ti 25 tawen ken mabalin a paatiddogen pay iti 25 pay a tawen.

Nobyembre 2022 pay idi inyanunsyo mismo dagiti Consunji ti plano a sumrek iti baro a panagpuonan iti agrikultura kabilang ti plantasyon nga oil palm. Target daytoy a sakupen ti Visayas ken Mindanao ken plano nga agbalin a mayor nga agpuonan iti daytoy a tay-ak.

Perwisyo kadagiti mannalon

Bayat a ganansya para kadagiti Consunji, ti plantasyon nga oil palm ket awan ti sabali nga ipaay na iti masa a mannalon nu saan a perwisyo. Idi maudi a lawas ti Hulyo, narugianen ti agresibo a panagpadisi kadagiti residente iti saklaw dagiti barangay.

Segun kadagiti grupo dagiti mannalon iti Barangay Gatsulao iti Candoni, saan a bumaba iti 1,000 mannalon ken dagiti pamilya da, kabilang dagiti katutubo, ti posible a mapadisi gapu iti plantasyon. Kinapudno na, kinalbon ti kumpanya ti 100 ektarya a daga iti erya ken minulaandan ti oil palm.

Nainget a sinupyat daytoy dagiti mannalon nga agplanplano nga agiyuli ti Writ of Kalikasan, maysa a ligal a remedyo tapno maipasardeng ti plantasyon. Taktakderan da nga agtalinaed iti daga ken irupir ti karbengan da ditoy.

Iti ulat mismo ti kumpanya, adda ti insagana da nga 870,000 a bin-i ti oil palm iti nursery da iti Barangay Gatuslao. Kalpasan ti 10 agingga 12 bulan ket maimulan dagitoy iti kinamkam da a daga. Naikeddeng met nga itakder dagiti Consunji iti 2026 ti maysa a planta para iti panagproseso ti palm oil.

Iti kapadasan ti dadduma a prubinsya, kas iti Palawan, nakas-ang ti pinagteng dagiti komunidad a naaramid a plantasyon ti oil palm. Inreklamo dagiti mannalon ti kinarawet ti danum dagitoy a mula a makaperdi kadagiti kaabay daytoy a kataltalonan. Adda pay ti sumagmamano a gundaway a masabsabidong ti daga ken saanen a mausar para iti dadduma a mula gapu iti pestisidyo a maar-aramat iti oil palm.

Mangitunda met dagiti plantasyon ti nalawa a pannakakalbo dagiti kabakiran ken kabanbantayan, pangreggaay ti daga, posible a sakit kadagiti residente ken dadduma pay a dakes nga epekto.

Kadagiti kapada a plantasyon iti Mindanao ken Palawan, nakababbaba ti pasweldo dagiti kumpanya iti oil palm. Awan ti benepisyo da ken kanayon nga adda iti peggad ti panggedan da. Nakalansa iti nakababbaba a tukad ti sweldo dagiti mangmangged-talon. Iti kaso ti Palawan, dimmanon laeng iti ₱120-₱150/aldaw ti pasweldo idi 2005, ₱130-₱180/aldaw idi 2009 ken ₱215/aldaw idi 2014 kadagiti mangmangged iti plantasyon ti oil palm. Iti maysa a panagadal idi 2012, mapatta-patta nga adda iti 27% dagiti mangmangged kadagitoy a plantasyon ket ubbing nga agtawen ti 5-17.