Hadin Nobyembre, ginlasurbo an nasud han magkasunod nga bagyo nga Tino ngan Uwan. Nagdurot ini hin grabe nga destroso ha agrikultura, imprastraktura, kabablayan ngan eskoylahan. Nagpatay ini hin damo nga kinabuhi ngan nagpalayas han gatus-gatos tikang ha ira mga komunidad.

Ha Cebu, diri mamenos ha 6,000 nga balay an naruba, samtang 2,812 an tala nga nahibang han umigo an bagyo nga Tino hadton Nobyembre 4. Nahiagum han grabe nga baha ngan katimpag han tuna ha 40 nga barangay. Katupong han atop an narumpagas nga baha ha pira nga subdibisyon nga nagpalutaw ha narunapulo nga sarakyan. Burubug-os nga mga balay an nahianod ha Mandaue City, Danao City, Talisay City ngan Liloan, sugad liwat ha Consolacion ngan Asturias.

Ha kabug-usan, inabot ha 232 nga indibidwal an napatay ngan 112 an nawawara. An 158 ha napatay ngan 58 nga nawawara tikang ha Cebu.

Kataliwan han pira kaadlaw, utro nga naigo an isla han bagyo nga Uwan. Nagdurot an bagyo han katimpag han tuna ha Naga City ngan karuba han mga imprastraktura ha San Remigio, Medellin ngan isla han Caubian ha Lapu-Lapu City.

An susrunod nga trahedya diri la durot han pagbabag-o han klima kundi resulta han pandambong ha kalibungan ngan ha pondo han katawhan han naghahadi nga mga klase ha Cebu ngan nasud.

Waray wantas nga pagruba ha kabukiran ngan kadagatan

Ginpagrabe han masobra duha kadekada nga pagkwari ha hitaas nga parte han katunaan ha prubinsya an pagbaha ngan pagtimpag han tuna. Diri mamenos ha 15 nga kompaniya an presente nga naghihimo han hiluagan nga pagkukwari ha isla. Kaagsuban nga ginmimina ha prubinsya an limestone, baras, graba ngan dolomite nga ginbabaligya ha mga kompaniya han semento. Gin-gagamit ini ha reklamasyon ha Cebu ngan Manila Bay.

Mayda liwat diri mamenos ha 12 nga proyekto nga reklamasyon ha Cebu City ngan Lapu-Lapu City. Usa ha pinakadako an 235 kaektarya nga Cebu City Waterfront Reclamation Project. Hadton 2024, gin-aprubahan an dugang nga unom nga mayor nga proyekto nga reklamasyon nga may kabug-usan nga 765 kaektarya. Ginruba hini nga mga proyekto an mga bakhaw nga hadto nagprotekta ha mga komunidad ha baybayon tikang ha magkusog nga bagyo, balud ngan baha. Ginbara liwat hini an mga natural nga aragian han tubig.

Dugang nga hinungdan han pagrumpagas han baha an waray wantas nga pagtindog hin mga proyekto nga real estate ngan turismo ha higtaas nga parte han Metro Cebu. Usa hini an The Rise ha Monterrazas de Cebu, usa nga marahalon nga pabalay nga gin-ukab ha ligid han bukid ha Cebu City. Hadto pa ginmanduan an Monterrazas nga ig-undang an proyekto kahuman an mga pagbaha ngan pagtimpag han tuna ha mga baryo ha magkalain-lain nga parte han bukid.

Korapsyon ha mga proyekto nga flood control

Ginpagrabe an pagrumpagas han baha ngan pagtimpag han tuna tikang ha higtaas nga parte han Cebu han palpak nga mga proyekto nga flood control ha higmubo nga parte han isla.

Sigon ha datos han estado, inabot ha 343 an proyekto para ha flood control ha Cebu tikang 2016 tubtub 2022, ngan aada ha 168 nga proyekto tikang 2023 tubtub 2025. Nag-alutaga an prubinsya han ₱26.7 kabilyon para ha 414 nga proyekto nga flood control para ha tuig 2022 tubtub 2025. Gin-amin han lokal nga gubyerno nga ngatanan nga gintindog nga flood control tikang 2019 palpak o substandard.

Pinakadamo nga nakuha nga kontrata ha Cebu an QM Builders ngan Quirante Construction Corp. han pamilya nga Quirante; Alpha & Omega ngan St. Timothy Cons-truction han mga Discaya; Centerways Construction & Devt Inc ni Lawrence Lubiano; Legacy Cons-truction ni Alex Abelido; ngan WTG Construction & Development Corp. han pamilya ni Sen. Bong Go.

Kangalas han mga Cebuano

Nagprotesta an mga biktima han bagyo nga Tino tikang ha Barangay Paknaan ngan Mandaue City ngan membro han Bagong Alyansang Makabayan-Central Visayas hadton Nobyembre 15 ha Gorordo Avenue. Ginkundenar nira an korapsyon ha prubinsya ngan nanawagan han kumpensyasyon para ha mga nagin biktima. Nagdagkot liwat hira hin kandila ngan ginbagting an mga lingganay komo paghinumdom ha mga namatay ha bagyo.

Hadton Nobyembre 18, upisyal nga ginbug-os han mga demokratiko nga grupo ngan sektor an Kalihukang Sugboanon Kontra Korapsyon (KASUKKO) komo alyansa kontra korapsyon ha Cebu. Nanawagan an alyansa ha katawhan nga pumartisipar ha nasyunal nga protesta ha Nobyembre 30 ha Fuenta Osmeña, Cebu City.