Ha pamumuno han Piston (Pagkakaisa ng mga Samahan ng Tsuper at Operator Nationwide), kaupod an mga estudyante, trabahador, kablas ngan iba pa nga sektor, ginlansar han mga drayber ngan opereytor han dyip an 2-kaadlaw nga welga nga transportasyon ngan protesta han katawhan hadton Marso 19 ngan 20. Panawagan nira ha welga-protesta an layon nga pagrolbak ha presyo han mga produkto nga petrolyo ngadto ha ₱55/litro ngan pagtapos han gerra nga agresyon han US ha Iran.

Panawagan liwat nira an pag-umento han suhol ha makaburuhi nga lebel, pagtanggal han buhis ha petrolyo ngan iba nga batakan nga papliton ngan pagpapabasura ha Oil Deregulation Law.

Usa kaadlaw antes hini, naglansar han mga gios protesta an mga grupo han kabatan-unan ha University of the Philippines-Diliman ngan Polytechnic University of the Philippines-Sta. Mesa komo suporta ha panawagan nga welga. Hadton Marso 16, kinadto naman an mga grupo nga makakalibungan ngan iba pa ha upisina han Petron Corporation nga aada ha sulod han compound han tag-iya hini nga San Miguel Corporation ha Pasig City. Ginsukna nira an pagigin hakog ha ganansya hin Petron, ngan ginlabayan hin lagay ngan ginpinturahan an dagko nga tarpolin nga nakasab-ong ha kudal han compound.

Bagsak nga panginabuhi

Kadungan han layon nga rolbak ha presyo han petrolyo, panawagan han grupo nga Piston an makatadunga nga dugang nga pasahe nga tubtub ₱5. Dako nga insulto ha ira an ₱1 dagdag-pasahe nga igin-anunsyo han Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) hadton Marso 17. Guti na ngani, ginbawi pa ini ni Ferdinand Marcos Jr ha sunod nga adlaw.

Una nga gin-aprubaran han LTFRB an dugang nga pasahe para ha mga pamprubinsya nga bus nga ₱1 ha syahan nga upat kakilometro ngan ₱0.30-₱0.45 kada masunod nga kilometro, depende ha klase han bus. Gintipahan liwat ini han mga tag-iya han bus nga an syahan nga demanda nga ₱20 nga dugang ha minimum nga pasahe.

Urhi nga nagmando han temporaryo nga ₱1 dugang nga pasahe an gubyerno para ha mga dyip hadton 2023. Tikang hadto, triple na an ginhitaas han presyo han petrolyo. Hini nga Marso la, duha nga “jumbo” nga paghitaas ha presyo an ginpatuman han mga kompaniya han lana. Naabot ha ₱20–₱40+/litro an igindugang ha presyo han gasolina; ₱40–₱60+ /litro ha presyo han diesel ngan ₱32–₱38.50/litro han kerosin. Hadton Marso 19, aada na ha ₱80-₱96/litro an gasolina ha mga gasolinahan; ₱95-₱114/litro an diesel; ngan ₱85-₱134.89/litro an kerosin.

Sigon ha Piston, ha pag-abot han presyo han diesel ha ₱120 kada litro, malulugi an mga drayber hin ₱3,600 kada adlaw ha konsumo nga 30 kalitro para ha bug-os nga adlaw nga pamamasada. Damo ha ira an mapipiritan nga umukoy ha pagbiyahe tungod hini.

Hakog ha ganansya

Hadton 2025, bilyun-bilyon kapiso an ginhahakin han lokal nga mga kompaniya ha sobra nga pagpepresyo hini ha mga produkto nga petrolyo.

Sigon ha datos han International Monetary Fund ngan Department of Energy, an presyo han krudo nga lana han Dubai binagsak tikang $81.80 kada bariles hadton Enero 2025 ngadto ha $61.83 hadton Disyembre 2025, o hin 24%. Ha luyo hini, waray pagbabag-o an presyo han diesel ha NCR: ₱57.79 hadton Enero ngan ₱57.76 hadton Disyembre 2025.

Grabe nga kalurungan an ginsesering nga “gin-eespiho” la han lokal nga presyo han mga produkto nga petrolyo an presyo han krudo nga lana ha pankalibutan nga merkado. Samtang madagmit an mga kompaniya han lana ha pagpasa ha mga konsyumer ha bisan tala nga paghitaas han presyo han krudo nga lana ha pankalibutan nga merkado, duro hin kamahinay naman han pagbawi kun naluros ini.

Ha nakataliwan nga 17-18 kaadlaw, pananglitan, naghitaas an presyo han krudo nga lana ha pankalibutan nga merkado hin sumobra-kumulang 40-50% (tikang $70 ngadto $102). Mas dako an ginhitaas han mga presyo ha Pilipinas, labina ha diesel, nga naghitaas hin 50%-100% ha pareho nga panahon. Pinakahitaas ini ha bug-os nga Southeast Asia tungod ha kawaray hin regulasyon ha sektor durot han Oil Deregulation Law.

Ini nga pagkahakog an hinungdan kun kay-ano nga kaupod ha pinakadako nga maghakin hin tubo an mga kompaniya ha lana. Ginrakudako han Petron an “makasaysayan nga” 84% nga paglobo han neto nga kita hini, tikang ₱8.5 kabilyon hadton 2024 ngadto ha ₱15.6 kabilyon hadton 2025. Naghitaas liwat hin 33% an neto nga kita han Shell Philippines ha syahan nga siyam kabulan han 2025.

Pabug-at nga buhis

Antes an gerra nga agresyon han US ha Iran, diri mamenos ha ₱15 an nakadugang nga buhis ha kada litro han diesel (₱6 komo excise tax ngan ₱9 komo value-added tax o VAT) ngan ₱17 ha gasolina. Pag-insister han Piston ngan Bayan, kinahanglan tanggalon diri la an excise tax, kundi labaw pa an VAT nga nahitaas samtang nadako an base nga presyo.

Kun tatanggalon an nasering nga mga buhis, syahan an VAT, mapapaluros an presyo han mga produkto nga petrolyo hin ₱15-₱22/litro. Dako nga bulig ini diri la ha ira ngan mga nagamit han pampubliko nga transportasyon, kundi hasta ha mga parupangisda ngan parag-uma nga nagamit hin diesel ha produksyon.

Pantapal nga solusyon

Hirayo nga diri masadang an ginrarakudako han rehimen Marcos nga ayuda tikang ha Assistance to Individuals in Crisis Situations (AICS) han DSWD. Diri sadang an ₱5,000 “one-time cash payout” o usa kahugna han ayuda para ha mga drayber han dyip, traysikel, taksi ngan TNVS nga sering nira malastar la hin tulo kaadlaw. Guti pa la an nahatagan hini, ngan ha Abril pa an distribusyon ha nasyunal nga lupgop. Damo na liwat an nagreklamo nga waray hira ha listahan han makakakuha han ayuda.

Sugad han AICS, usa kahugna la liwat an fuel subsidy han DoTR ngan LTFRB nga nakaalutaga ha sumobra-kumulang 400,000 nga drayber han pampubliko nga sarakyan ha bug-os nga nasud. Aada la liwat ha ₱5,000 an ighahatag hini ha mga drayber han tradisyunal nga dyip ngan traysikel, samtang ₱10,000 an ighahatag ha mga “moderno nga dyip.”